Συνδέεται με την εξέλιξη της ελληνικής γλώσσας

Ιδιαίτερα γνωστή είναι η παροιμιώδης φράση «με το νι και με το σίγμα» που σημαίνει αυτολεξεί, με κάθε λεπτομέρεια.

Η φράση προέρχεται από το γεγονός ότι οι παλιότεροι τύποι λέξεων που είχαν το τελικό νι και σίγμα, θεωρούνταν οι πιο σωστοί και οι κομψότεροι.

Παλαιότερα, όταν τα παιδιά μάθαιναν τα υποκοριστικά, ο δάσκαλος τούς έλεγε ότι η αρχική τους κατάληξη ήταν σε -ιo και ότι στα μεσαιωνικά χρόνια ήταν σε -ιον και -ιν, για να καταλήξει στο τέλος στο απλό -ι. Π.χ. παιδίον, παιδίν, παιδί.

Επίσης, τους δίδασκε ότι ο τύπος των θηλυκών τριτόκλιτων ήταν σε -ις και κατέληξε να φύγει το τελικό -ς. Π.χ. πόλις, πόλι.

Όταν στους τελευταίους αιώνες άρχισαν να γράφουν το χέρι, το πόδι, χωρίς το -ν και η πίστι, η πόλι χωρίς το -ς, οι τύποι που είχαν το νι και σίγμα θεωρούνταν οι πιο σωστοί και οι κομψότεροι.

Γι’ αυτό, όποιος μιλούσε «με το νι και με το σίγμα», μιλούσε σωστό και τέλεια.

Η γνωστή φράση ότι για κάτι «κόστισε ο κούκος αηδόνι» λέγεται όταν έχουμε πληρώσει για αυτό πολύ περισσότερα απ’ ό,τι κανονικά αξίζει.

Η ιστορία από την οποία προέρχεται η παροιμία παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Ανάμεσα στα χρήματα που ξόδεψε το νεοσύστατο νεοελληνικό κράτος μετά τον απελευθερωτικό αγώνα του 1821, κάποια δόθηκαν για την αγορά ενός ατμοκίνητου καραβιού, έπειτα από πρόταση του άγγλου Κόχραν.

Όταν τελικά το καράβι έφτασε στη χώρα μας, πλήθος κόσμου πήγε να το δει από κοντά. Ανάμεσα τους βρίσκονταν και ο ποιητής Σπυριδώνης, τροβαδούρος της εποχής.

Αφού παρατήρησε το καράβι, γύρισε και είπε στον Γεννάδιο που βρίσκονταν δίπλα του: «Λογιότατέ μοι, τούτο το ατιμοκίνητο, μας εκόστισε αηδόνι και εβγήκεν κούκος!»

Πέρα από το προφανές λογοπαίγνιο με τη λέξη «ατμοκίνητο» και «ατιμο… κίνητο», ο Σπυριδώνης σημείωσε το δυσανάλογο κόστος για το νέο απόκτημα της χώρας…

Η επιστροφή των μαθητών στα σχολεία το Σεπτέμβριο, συνοδεύεται με τη φράση «κάθε κατεργάρης στον πάγκο του»!

Στην πραγματικότητα η φράση αυτή ξεκίνησε ως ναυτικό πρόσταγμα που δινόταν την ώρα του κινδύνου.

Οι κατεργάρηδες ήταν οι κωπηλάτες στα πλοία του Μεσαίωνα, άνθρωποι με σκοτεινό παρελθόν και συχνά κατάδικοι (άνθρωποι των κάτεργων, δηλαδή πλοία που δούλευαν οι κατάδικοι).

Όταν, λοιπόν, ο αέρας έπεφτε και το καράβι έπρεπε να συνεχίσει το δρόμο του, χωρίς πανιά, μια φωνή δυνατή ξεσήκωνε απ’ το ξαπόσταμά τους, τους ανθρώπους αυτούς: «κάθε κατεργάρης στον πάγκο του»! Ήταν η διαταγή να καθίσουν και πάλι στα κουπιά, στους μακριούς ξύλινους πάγκους.

Υπήρχαν, επίσης, πλοία την εποχή εκείνη -συνήθως πειρατικά και πολεμικά που κινούνταν με πανιά ή κουπιά- που ονομάζονταν «κάτεργα» (πλεούμενες φυλακές). Έτσι το πλήρωμα των πλοίων αυτών λεγόταν «κατεργάρηδες» και ήταν άνθρωποι που εξέτιαν την ποινή τους στα πλοία αυτά.

Το γιατροσόφι μιας άλλης εποχής κρύβεται πίσω από την παροιμιώδη έκφραση

Για κάποιον που έχει δεχτεί την απόρριψη από το πρόσωπο που επιθυμεί συνηθίζουμε να χρησιμοποιούμε τη φράση «έφαγε χυλόπιτα»!

Η ρίζα της φράσης εντοπίζεται στα παλιά χρόνια, όποτε και τα γιατροσόφια έδιναν και έπαιρναν.

Από το 1800 ως το 1860 περίπου, ο «κομπογιαννιτισμός» είχε σπάσει κάθε προηγούμενο ρεκόρ. Αν και ορισμένοι είχαν αναδεχθεί σε θαυμάσιους πρακτικούς γιατρούς, ανάμεσά τους υπήρχαν και διάφοροι επιτήδειοι που προσπαθούσαν με ψευτοπράγματα να κάνουν δήθεν καλά εκείνους που ζητούσαν τη βοήθειά τους.

Ένας κομπογιαννίτης που έμεινε γνωστός ήταν ο Παρθένης Νένιμος από τα Γιάννενα που έζησε γύρω στα 1815. Γι’ αυτόν λέγεται ότι έστειλε πολλούς Αρβανίτες στον άλλο κόσμο, θέλοντας να δοκιμάσει φάρμακα πάνω τους.

Μια από τις συνταγές του πάντως ήταν ο χυλός από σιτάρι, ψημένος στο φούρνο μαζί με μπαχαρικά, που την έδινε στους βαριά ερωτευμένους. Αυτοί που αγαπούσαν λοιπόν χωρίς να αγαπιούνται, για να τους περάσει ο καημός, έπρεπε να φάνε από την πίτα αυτή τρία πρωινά συνέχεια, τελείως νηστικοί.

Από το περίφημο αυτό γιατροσόφι έμεινε η φράση «έφαγε χυλόπιτα».

Η έκφραση λέγεται κατ’ αντίφαση

Για έναν φιλόπονο άνθρωπο χρησιμοποιούμε τη φράση «δουλεύει σαν το σκυλί», παρότι βέβαια ο σκύλος δεν διακρίνεται για την εργατικότητά του. Πρόκειται για μια φράση που δεν έχει συγκεκριμένη εξήγηση.

Ο Αισχύλος στην τραγωδία «Αγαμέμνων» αρχίζει με τον φρουρό που λέει: «Τους θεούς παρακαλώ να με γλιτώνουν απ’ τα βάσανα αυτά, που ολάκερο ένα χρόνο σαν το σκυλί πάνω στων Ατρειδών τις στέγες κοιμάμενος…».

Παντού το σκυλί των πόλεων το συναντάμε να κοιμάται και όχι να εργάζεται. Δηλαδή, η φράση αυτή λέγεται κατ’ αντίφαση.

Φαίνεται όμως, πως αρχικά αυτός που είπε τη φράση είχε υπόψη του τα τσοπανόσκυλα και τα κυνηγετικά, γιατί αυτά όλη την ημέρα φρουρούν το μαντρί από τους λύκους ή κυνηγάνε, τρέχοντας από εδώ και από εκεί.

Η φράση «δε χαρίζει κάστανα» χρησιμοποιείται για κάποιον που είναι πολύ σκληρός και δεν χαρίζεται, ούτε μασάει τα λόγια του.

Όταν δεν έχουμε σκοπό να συγχωρήσουμε κάποιον ή να συγκρατηθούμε στην τιμωρία που θα του επιβάλουμε, λέμε ότι «δεν χαρίζουμε κάστανα».

Η προέλευση της φράσης

Σύμφωνα με τον Τάκη Νατσούλη, η φράση προέρχεται από το 1826, όποτε και ο Ιμπραήμ έστειλε κατασκόπους του στην απόρθητη Μάνη, με ένα κόλπο. Χώρισε στα δύο τον στρατό του και τράβηξε τους Μανιάτες προς τον Αλμυρό, ενώ η άλλη φάλαγγα του, από τον όρμο του Δηρού, ανέβηκε στα έρημα χωριά. Αλλά τα γυναικόπαιδα που βρίσκονταν εκεί, τους έδιωξαν με πέτρες και δρεπάνια. Ωστόσο, ο Ιμπραήμ έστειλε κατασκόπους, ντυμένους καστανάδες.

Αυτοί, για να πληροφορηθούν από τις γυναίκες και τα παιδιά πού βρίσκονταν κρυμμένοι οι άντρες, άρχισαν να χαρίζουν τα κάστανα αντί να τα πουλάνε. Υποψιασμένοι οι ντόπιοι τους έπιασαν και τους ανάγκασαν να πουν την αλήθεια. Όταν οι κατάσκοποι ρώτησαν για την τύχη τους, οι Μανιάτες αποκριθήκαν: «Εμείς δεν χαρίζουμε κάστανα», δηλαδή θα σας τιμωρήσουμε.

Αν δούμε ευρύτερα τις λαϊκές ρήσεις και παροιμίες, διαπιστώνουμε ότι αποτελούν θησαυρό γνώσης και πολιτισμού. Αντικατοπτρίζουν τη νοοτροπία, τις αξίες και τις καθημερινές συνήθειες των προγόνων μας, ενώ παράλληλα μας δίνουν εργαλεία να κατανοήσουμε τον κόσμο και να ενισχύσουμε την κριτική μας σκέψη. Η σωστή χρήση τέτοιων εκφράσεων μπορεί να προσδώσει ζωντάνια, χιούμορ ή έμφαση σε μια συζήτηση, ενώ ταυτόχρονα μας υπενθυμίζει την πολιτισμική μας ταυτότητα και τη σοφία που περνάει από γενιά σε γενιά.

Ο κεφαλονίτικος μύθος που σχετίζεται με τη γνωστή έκφραση

Το όνομα Γιάννης χρησιμοποιείται σε πολλές λαϊκές εκφράσεις και παροιμίες. Μία γνωστή παροιμία είναι φυσικά και η «Σαρανταπέντε Γιάννηδες ενός κοκόρου γνώση», η οποία χρησιμοποιείται υποτιμητικά.

Ο γνωστός λαογράφος, Νικόλαος Πολίτης, στο βιβλίο του «Παροιμίες», παραδίδει έναν κεφαλονίτικο μύθο που σχετίζεται με την παροιμία:

Κάποτε υπήρχε ένα μικρό χωριουδάκι, με πολύ λίγους κατοίκους, οι οποίοι ήταν φτωχοί σε περιουσία αλλά και σε γνώση! Όλες οι οικογένειες του χωριού ήταν 45, και το περίεργο είναι, πως όλοι οι νοικοκυραίοι ονομάζονταν Γιάννηδες!

Οι 45 αυτοί Γιάννηδες είχαν μια περίεργη νοοτροπία: Να μην ενεργεί κανείς ξεχωριστά σε κάποια εργασία, αλλά όλοι μαζί ξεκινούσαν «μπουλούκι» κι όπου τους έβγαζε ο δρόμος… Τους διέκρινε η μεταξύ τους εμπιστοσύνη κι αγάπη, σε βαθμό που νόμιζε κανείς ότι επρόκειτο για 45 αγαπημένα αδέλφια. Ο καιρός περνούσε ευτυχισμένα, ώσπου μια χειμωνιάτικη νύχτα ήρθε να διαταράξει την ησυχία τους μια καταιγίδα.

Η καταιγίδα είχε ως αποτέλεσμα να ξεχειλίσει κάποιο ποτάμι κοντά στο χωριό και να τους καταστρέψει τις περιουσίες τους. Όταν ξημέρωσε συγκεντρώθηκαν και οι 45 στην πλατεία του χωριού, και πήραν την απόφαση να εκδικηθούν το ποτάμι για το κακό, που τους προξένησε.

Καθένας από αυτούς έλεγε και μια γνώμη για τον τρόπο που θα επέβαλαν την τιμωρία. Ήταν η πρώτη φορά που δεν συμφωνούσαν και τα πράγματα δεν πήγαιναν καθόλου καλά. Υπήρχε μάλιστα φόβος να πιαστούν στα χέρια.

Τη στιγμή που το πράγμα είχε φτάσει στο απροχώρητο παρουσιάστηκε ο περιλάλητος και καθώς λένε οι κακές γλώσσες, ο ψευτοπαλικαράς ο κόκορας και έσωσε την κατάσταση. Καθώς προβάλλει με μουσκεμένα φτερά από την πλημμύρα, τους είπε: «Ε, πατριώτες, ντροπή να τσακώνεστε για ασήμαντα πράγματα.

Εγώ θα σας πω τον τρόπο, πώς να εκδικηθείτε το ποτάμι. Αρκεί να μου υποσχεθείτε, ότι θα με υπακούσετε». «Ναι, ναι εσένα θέλουμε, θα σε κάνουμε αρχηγό!» είπαν όλοι. «Εμπρός, ελάτε όλοι κοντά μου, πάρτε ρόπαλα στα χέρια, να πάμε να διώξουμε το ποτάμι από τον τόπο μας, να γυρίσει πίσω και να μην ξαναπεράσει απ’ εδώ, να πάει εκεί που περνούν οι παλικαριές του!». Όλοι έμειναν σύμφωνοι.

Όταν έφτασαν στις όχθες του ποταμού, που κυλούσε με ορμή, ο κόκορας τους είπε, πως πρέπει να πηδήσουν μέσα στο νερό με τα ρόπαλα στα χέρια και να αρχίσουν τον… ξυλοδαρμό, ώσπου να καταλάβει το ποτάμι ότι είναι ανεπιθύμητο πλέον στο χωριό! Έτσι οι Γιάννηδες «υπάκουσαν» στον αρχηγό – κόκορα, με αποτέλεσμα να πνιγούν όλοι!