O χάρτης με όλα τα σημεία συγκέντρωσης σε περίπτωση κινδύνου
Καθώς η ένταση στη Μέση Ανατολή κλιμακώνεται και αυξάνονται οι ανησυχίες για πιθανή διάχυση της αστάθειας στην ανατολική Μεσόγειο, επανέρχεται στο προσκήνιο το ζήτημα της πολιτικής προστασίας και της ετοιμότητας των κρατών σε περίπτωση ευρύτερης σύρραξης.
Δείτε τον χάρτη:
Πηγή χάρτη: mysafetyplan.gov.gr
Δείτε ΕΔΩ τον διαδραστικό χάρτη με τα σημεία συγκέντρωσης σε περίπτωση σεισμού
Στο πλαίσιο αυτό, αναζωπυρώνεται το ενδιαφέρον για τα καταφύγια που υπάρχουν στην Ελλάδα, πολλά από τα οποία χρονολογούνται σχεδόν έναν αιώνα πίσω. Η συζήτηση επανέρχεται με αφορμή την ανάγκη επανεξέτασης της λειτουργικότητας και της διαθεσιμότητάς τους σε συνθήκες κρίσης.
Ήδη από το 1936, ο τότε πρωθυπουργός Ιωάννης Μεταξάς, προβλέποντας την αυξανόμενη διεθνή ένταση που θα οδηγούσε στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, είχε θεσπίσει την υποχρεωτική κατασκευή χώρων ασφαλείας και καταφυγίων σε κάθε νέο κτήριο με περισσότερους από δύο ορόφους. Η απόφαση αυτή οδήγησε στη δημιουργία ενός εκτεταμένου δικτύου προστασίας, με περίπου 12.000 καταφύγια να κατασκευάζονται στην Αθήνα.
Από αυτά, περίπου 5.500 βρίσκονται σε ιδιωτική ιδιοκτησία — κάτω από πολυκατοικίες, κατοικίες και βιομηχανικές εγκαταστάσεις. Αν και το σχετικό νομοθετικό πλαίσιο καταργήθηκε το 1956, πολλοί από αυτούς τους χώρους εξακολουθούν να υπάρχουν μέχρι σήμερα, κρυμμένοι κάτω από δρόμους και λόφους της πρωτεύουσας.
Η σημερινή κατάσταση των καταφυγίων
Το κρίσιμο ερώτημα είναι πόσα από αυτά τα καταφύγια παραμένουν ενεργά. Σε απάντηση σχετικής ερώτησης στη Βουλή, τον Νοέμβριο του 2025, ο υφυπουργός Προστασίας του Πολίτη Ιωάννης Λαμπρόπουλος παρουσίασε τα επίσημα στοιχεία για την κατάσταση των καταφυγίων στη χώρα.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που κατατέθηκαν, «κατά την τρέχουσα χρονική περίοδο, σε όλες τις Περιφερειακές Ενότητες της Ελλάδας έχουν χαρακτηριστεί ως καταφύγια 2.892 χώροι, συνολικής χωρητικότητας 1.981.514 ατόμων, με δυνατότητα αύξησης της χωρητικότητας έως και κατά 30%». Οι αριθμοί αυτοί αποτυπώνουν το μέγεθος του δικτύου που εξακολουθεί να υπάρχει, έστω και με διαφορετικό βαθμό ετοιμότητας.
Η ευθύνη για τη λειτουργικότητα των χώρων αυτών κατανέμεται μεταξύ Τοπικής Αυτοδιοίκησης και ιδιωτών. Οι δήμοι και οι περιφέρειες είναι αρμόδιοι για τη συντήρηση των δημόσιων καταφυγίων, ενώ οι ιδιοκτήτες ιδιωτικών εγκαταστάσεων οφείλουν να διασφαλίζουν τη δυνατότητα επιχειρησιακής λειτουργίας μέσα σε 24 ώρες, εφόσον απαιτηθεί.
Καταφύγια πολέμου στο κέντρο της Αθήνας
Πολλά από τα ιστορικά καταφύγια της Αθήνας έχουν αλλάξει χρήση ή παραμένουν σφραγισμένα. Ενδεικτική είναι η περίπτωση του Μεγάρου της Βουλής, όπου ο αρχικός χώρος προστασίας έχει μετατραπεί από το 2000 σε υπόγειο πάρκινγκ πέντε επιπέδων.
Αντίθετα, ο χώρος στον Λυκαβηττό, ο οποίος εκτείνεται σε βάθος 100 μέτρων μέσα στον βράχο, παραμένει μια από τις πιο καλοσυντηρημένες στρατιωτικές υποδομές, διαθέτοντας ακόμα και σήμερα παροχές νερού και ηλεκτρικού ρεύματος.
Το καταφύγιο κατασκευάστηκε γύρω στο 1936, κοντά στην εκκλησία των Αγ. Ισιδώρων. Διαθέτει δύο εισόδους και είναι μεγαλύτερο και σε καλύτερη κατάσταση από το εγκαταλειμμένο καταφύγιο του Αρδηττού. Έχει ρεύμα, τουαλέτες και λουτρά. Οι εγκαταστάσεις του περιλαμβάνουν επίσης δύο μεγάλες αίθουσες και άλλες μικρότερες, διαδρόμους, πολυβολείο (φωλιά πολυβόλου), αποθηκευτικούς χώρους, συσκευές και αγωγούς εξαερισμού, δεξαμενές, πίνακες και διακόπτες ηλεκτρικού, τηλεφωνικό κέντρο της εποχής του.
Υπάρχει επίσης το καταφύγιο στον λόφο του Αρδηττού. Ο ερευνητής Κωνσταντίνος Κυρίμης, ο οποίος έχει μελετήσει εκτενώς αυτές τις κατασκευές, αναφέρει ότι πρόκειται για το πιο εντυπωσιακό και το πιο μεγάλο καταφύγιο, που χωρούσε 1.300 άτομα.
Το συγκεκριμένο καταφύγιο ήταν στρατιωτικής χρήσης, το οποίο αργότερα το πήραν οι Γερμανοί και το έκαναν αποθήκη πυρομαχικών. Φεύγοντας μάλιστα το ανατίναξαν, ενώ χρησιμοποιήθηκε και κατά τα «Δεκεμβριανά».
Φωτογραφία από το βιβλίο «Τα καταφύγια της Αττικής» του Κωνσταντίνου Κυρίμη
Κάτω από το πολυκατάστημα Attica στην Πανεπιστημίου κρύβεται επίσης ένα από τα ισχυρότερα καταφύγια της Αθήνας, με τοίχους από μπετόν αρμέ πάχους ενός μέτρου.
Επίσης, καταφύγια υπάρχουν στο ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρετανία», στο Μέγαρο της Εθνικής Ασφαλιστικής, στο Μέγαρο της Τραπέζης της Ελλάδος, του μετοχικού Ταμείου Στρατού και στο υπόγειο του Μεγάρου του Αρείου Πάγου.
Το κτίριο της οδού Κοραή 4
Στο κτίριο της οδού Κοραή 4, της Εθνικής Ασφαλιστικής, στα δύο υπόγεια (έξι μέτρα κάτω από την επιφάνεια της γης) οι μηχανικοί Ε. Κριεζής και Α. Μεταξάς είχαν κατασκευάσει τα πιο σύγχρονα αντιαεροπορικά καταφύγια, με μεταλλικές πόρτες που έκλειναν αεροστεγώς, αλλά υπήρχε επικοινωνία μεταξύ των 2 ορόφων με εσωτερικό κλιμακοστάσιο.
Στην Κατοχή εγκαταστάθηκαν στο μέγαρο διάφορες υπηρεσίες των γερμανικών στρατευμάτων κατοχής και η Kommandatur και τα υπόγεια αντιαεροπορικά καταφύγια μετατράπηκαν σε φυλακές.
Καταφύγιο Επτανήσων και Πιπίνου στην Κυψέλη
Στην πολυκατοικία των οδών Πιπίνου και Επτανήσων στην Κυψέλη, που χτίστηκε το 1938 σε σχέδια του αρχιτέκτονα Λεωνίδα Μπόνη για την οικογένεια του εφοπλιστή Βούλγαρη, υπάρχει ένα ευρύχωρο υπόγειο καταφύγιο που μπορεί να φιλοξενήσει 63 άτομα και αποτελείται από μία κεντρική αίθουσα, δύο τουαλέτες, μία κουζίνα, ένα πλυσταριό και δύο μικρότερους βοηθητικούς χώρους.
Φωτογραφία από το βιβλίο «Τα καταφύγια της Αττικής» του Κωνσταντίνου Κυρίμη
Τα καταφύγια στα νότια προάστια
Στη Βούλα (ΠΙΚΠΑ) και τη Γλυφάδα υπάρχουν «δίδυμες» κατασκευές που δεν ανήκουν στην περίοδο Μεταξά, αλλά χτίστηκαν από τις δυνάμεις Κατοχής.
Το καταφύγιο στο ΠΙΚΠΑ διαθέτει διπλή είσοδο και διπλή έξοδο προς τους υπόγειους θαλάμους και διαδρόμους, οκτώ δωμάτια και δύο τουλάχιστον φωλιές για πολυβόλα. Τα τοιχώματα είναι κατασκευασμένα από λιθοδομή (πέτρα), ενώ η αψιδωτή (καμπυλωτή) οροφή από σκυρόδεμα (μπετόν). Κοντά στην έξοδο υπάρχει εγκατάσταση μιας τριπλής ανοικτής δεξαμενής νερού, υπάρχει πεπαλαιωμένη ηλεκτρική εγκατάσταση και ίχνη υδραυλικής εγκατάστασης.
Το καταφύγιο της Γλυφάδας είναι σχεδόν πανομοιότυπο με αυτό της Βούλας, λίγο όμως μεγαλύτερο και εντελώς εγκαταλειμμένο και αφρόντιστο.
Το καταφύγιο στη Ραφήνα
Παράλληλα στη Ραφήνα, το «Δάσος Οχυρού» φιλοξενεί γερμανικές στοές που παραμένουν σε εντυπωσιακή κατάσταση, παρά τις ανατινάξεις που επιχείρησαν οι Γερμανοί κατά την αποχώρησή τους το 1944.
Φωτογραφία από το βιβλίο «Τα καταφύγια της Αττικής» του Κωνσταντίνου Κυρίμη
Κατασκευάστηκε στον λόφο Παναγίτσα που βρίσκεται νοτιοδυτικά από το κέντρο της πόλης της Ραφήνας και αποτελεί φυσική προέκταση των νοτιοανατολικών παρυφών του Πεντελικού όρους. Σήμερα καλύπτεται από πευκόφυτο δάσος.
Πάνω στο λόφο δημιουργήθηκαν ανοικτές θέσεις πυροβόλων, αποθήκες, δεξαμενές, ορύγματα, καταλύματα και υπόγειες στοές.
Τα καταφύγια στον Πειραιά
Στον Πειραία υπάρχουν τρία καταφύγια. Αυτό στη Δραπετσώνα, απέναντι από τις δεξαμενές του Βασιλειάδη στο λιμάνι και δίπλα ακριβώς από την Πυροσβεστική διαθέτει τρεις εισόδους, η μία από τις οποίες, η κεντρική, είναι κλειδωμένη με βαριά πόρτα. Είναι αρκετά μεγάλο που αποτελείται από δύο παράλληλες βασικές στοές και άλλες μικρότερες που τις συνδέουν μεταξύ τους, κάθετα προς αυτές. Υπάρχουν επίσης και άλλες που είναι τυφλές και καταλήγουν σε βράχο. Διαθέτει εσωτερικές μεταλλικές πόρτες και μερικά σημεία διαμορφωμένα και χτισμένα με σύγχρονα τούβλα.
Διαθέτει παλιές εγκαταστάσεις φωτισμού και ύδρευσης, μια μικρή μεταλλική υδατοδεξαμενή, που συνδέεται με ένα σωλήνα τροφοδοσίας, κι έναν άλλο που καταλήγει σε μια βρύση. Επίσης έχει παλιές εγκαταστάσεις ηλεκτροδότησης στα τσιμεντένια τοιχώματα.
Το δεύτερο καταφύγιο είναι στο κέντρο της Καστέλλας και κατασκευάστηκε την εποχή του Ιωάννη Μεταξά. Καλύπτει σχετικά μικρή επιφάνεια, αλλά διαθέτει υδραυλικές εγκαταστάσεις και ρεύμα, που βρίσκονται σε πολύ κακή κατάσταση σήμερα, ερειπωμένα και κατεστραμμένα. Σκάλες συνδέουν τα δύο κύρια επίπεδα μεταξύ τους, αλλά και άλλους συγκεκριμένης σημασίας χώρους του επάνω ορόφου, που βρίσκονται λίγο ψηλότερα (WC, δεξαμενή νερού).
Το τρίτο είναι το υπόγειο πολεμικό καταφύγιο στον λόφο του Προφήτη Ηλία. Είναι και αυτό ένα μικρό αντιαεροπορικό καταφύγιο, χωρίς ιδιαίτερα μεγάλους χώρους. Δε διαθέτει υδραυλικές και ηλεκτρολογικές εγκαταστάσεις, ενώ τα τοιχώματα των στοών είναι λιθόκτιστα και η οροφή τους τοξωτή από μπετόν. Στους υπόγειους διαδρόμους καταλήγουν περίπου 50 σκαλοπάτια, που οδηγούν γύρω στα 10-12 μέτρα κάτω από την επιφάνεια.
Δεν υπάρχουν πυρηνικά καταφύγια – Τι γίνεται με τις σειρήνες
Η χώρα μπορεί να διαθέτει μεγάλο αριθμό αντιαεροπορικών χώρων, όμως δε διαθέτει δημόσια πυρηνικά καταφύγια, που έχουν άλλες προδιαγραφές, όπως συστήματα αναπλήρωσης αέρα και προμήθειες για παραμονή τουλάχιστον 15 ημερών.
Από την άλλη το σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης παραμένει σε πλήρη ετοιμότητα. Οι περίπου 900 σειρήνες πολέμου (600 ηλεκτροκίνητες και 300 χειροκίνητες) δοκιμάζονται ετησίως κατά τη στρατιωτική άσκηση «Παρμενίων», διασφαλίζοντας ότι ο ήχος του συναγερμού θα φτάσει σε κάθε γωνιά της επικράτειας.