Ο εμπνευσμένος κωμικός μας Βασίλης Αφεντάκης

Από τις πλέον ξεχωριστές μορφές του ελληνικού θεάτρου, της οπερέτας και του πρώιμου ελληνικού κινηματογράφου υπήρξε ο Βασίλης Αφεντάκης, ένας καλλιτέχνης που με το ταλέντο, τη λυρική του παιδεία και την αφοσίωσή του στην τέχνη κατόρθωσε να αφήσει ανεξίτηλο το αποτύπωμά του στην πολιτιστική μας ιστορία.

Γράφει ο Πάνος Ν. Αβραμόπουλος

Με φυσικό κωμικό χάρισμα, σπάνια σκηνική παρουσία και μια εξαιρετικά καλλιεργημένη φωνή, υπηρέτησε για δεκαετίες το ελληνικό θέατρο και τη λυρική σκηνή, ενώ αργότερα κατέκτησε και το κινηματογραφικό κοινό, χαρίζοντας μοναδικές ερμηνείες σε μερικές από τις σημαντικότερες ταινίες του παλιού ελληνικού κινηματογράφου.

Γεννημένος το 1885, σε μια εποχή όπου το ελληνικό θέατρο αναζητούσε ακόμη τη σύγχρονη ταυτότητά του, ο Βασίλης Αφεντάκης έδειξε από νεαρή ηλικία την ιδιαίτερη κλίση του προς τη σκηνή. Το χαρακτηριστικό παρουσιαστικό του, η εκφραστικότητά του και κυρίως η εξαιρετική φωνή του αποτέλεσαν τα εφόδια με τα οποία ξεκίνησε την καλλιτεχνική του διαδρομή. Μετά την ολοκλήρωση των γυμνασιακών του σπουδών παρακολούθησε μαθήματα υποκριτικής, αποκτώντας γερές βάσεις στη θεατρική τέχνη και διαμορφώνοντας την προσωπική του καλλιτεχνική ταυτότητα.

Η εποχή εκείνη συνέπεσε με τη μεγάλη άνθηση του λυρικού θεάτρου και της οπερέτας στην Ελλάδα. Ο Αφεντάκης διέκρινε γρήγορα ότι ο χώρος αυτός ταίριαζε απόλυτα στις καλλιτεχνικές του δυνατότητες. Έτσι εντάχθηκε στην περίφημη «Ελληνική Οπερέτα» του Ιωάννη Παπαϊωάννου, με την οποία ανέπτυξε πολυετή και ιδιαίτερα γόνιμη συνεργασία.

Το 1911 συμμετείχε στην οπερέτα «Έρως Πριγκίπων» του Άισλερ, πλάι σε σπουδαία ονόματα της εποχής όπως ο Σπύρος Μηλιάδης, ο Ιωάννης Πρινέας και ο Γεώργιος Δράμαλης. Τέσσερα χρόνια αργότερα εμφανίστηκε εκ νέου στο ίδιο καλλιτεχνικό σχήμα, που πλέον έφερε την επωνυμία «Όπερα – Οπερέτα Ένκελ – Παπαϊωάννου». Στο πλαίσιο αυτής της συνεργασίας συμμετείχε σε σημαντικές παραγωγές όπως η «Πριγκίπισσα της Σάσωνος» του Σπύρου Σαμάρα και η «Άσπρη Τρίχα» του κορυφαίου συνθέτη Διονυσίου Λαυράγκα.

Ακολούθησαν εμφανίσεις σε δημοφιλείς οπερέτες της εποχής, όπως το «Αγόρι ή Κορίτσι», «Η Νύφη του Συντάγματος» και «Οι Θεταρίνοι», μέσα από τις οποίες καθιερώθηκε ως ένας από τους πλέον αγαπητούς και αξιόλογους λυρικούς ηθοποιούς της γενιάς του. Στον ίδιο θίασο συνυπήρξε με σημαντικούς καλλιτέχνες, όπως ο Μιχαήλ Κοφινιώτης, η Ουρανία Καζούρη και η Μελπομένη Κολλυβά, συμβάλλοντας στη χρυσή εποχή της ελληνικής οπερέτας.

Η πολύχρονη αυτή παρουσία στη λυρική σκηνή τού χάρισε όχι μόνο καλλιτεχνική αναγνώριση αλλά και την εκτίμηση των συναδέλφων του. Ο Βασίλης Αφεντάκης ξεχώριζε για το ήθος, την επαγγελματική συνέπεια και την αφοσίωσή του στην τέχνη. Η σκηνική του άνεση, η αρμονική κίνηση, η καθαρότητα της φωνής του και η φυσική του κωμική στόφα δημιουργούσαν ένα ολοκληρωμένο καλλιτεχνικό αποτέλεσμα που συγκινούσε το κοινό.

Όταν ο ελληνικός κινηματογράφος άρχισε να αναπτύσσεται και να αποκτά σταδιακά τη δική του ταυτότητα, ο Αφεντάκης ήταν ήδη ένας ώριμος και καταξιωμένος καλλιτέχνης. Η μετάβασή του στη μεγάλη οθόνη πραγματοποιήθηκε με απόλυτη επιτυχία, καθώς μετέφερε στον κινηματογράφο όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που τον είχαν αναδείξει στο θέατρο: την αμεσότητα, τη φυσικότητα και τη βαθιά αίσθηση του μέτρου στην ερμηνεία.

Από τις σημαντικότερες συμμετοχές του υπήρξε η ταινία «Μαρία Πενταγιώτισσα» του 1927, ένα από τα πρώτα μεγάλα έργα του ελληνικού κινηματογράφου. Στην ιστορική αυτή παραγωγή, που θεωρείται σταθμός για την εξέλιξη της ελληνικής κινηματογραφίας, ο Βασίλης Αφεντάκης υποδύθηκε με ιδιαίτερη επιτυχία τον Έφορο, αποδεικνύοντας ότι μπορούσε να υπηρετήσει με την ίδια ευχέρεια τόσο το δράμα όσο και την κωμωδία.

Ακολούθησε η συμμετοχή του στους «Απάχηδες των Αθηνών» το 1930, μια ταινία βασισμένη στη δημοφιλή οπερέτα του Νίκου Χατζηαποστόλου, η οποία γνώρισε μεγάλη απήχηση στο κοινό και κατέχει εξέχουσα θέση στην ιστορία του ελληνικού κινηματογράφου. Η εμπειρία του από το λυρικό θέατρο τού επέτρεψε να αποδώσει με μοναδικό τρόπο τον χαρακτήρα που ενσάρκωνε, συνδυάζοντας το τραγούδι, την κίνηση και την υποκριτική.

Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε επίσης η παρουσία του στον θρυλικό «Μεθύστακα» του Γιώργου Τζαβέλλα το 1949, δίπλα στον αξεπέραστο Ορέστη Μακρή και σε σπουδαίους ηθοποιούς όπως ο Δημήτρης Χορν. Η ταινία αυτή παραμένει μέχρι σήμερα μία από τις πιο αγαπημένες δημιουργίες του ελληνικού κινηματογράφου και η συμμετοχή του Αφεντάκη συνέβαλε καθοριστικά στη συνολική επιτυχία της.

Λίγα χρόνια αργότερα συμμετείχε στην αριστουργηματική «Ιστορία μιας Κάλπικης Λίρας» του Γιώργου Τζαβέλλα, μία από τις κορυφαίες ταινίες που γυρίστηκαν ποτέ στην Ελλάδα. Δίπλα σε μεγέθη όπως ο Βασίλης Λογοθετίδης, η Ίλυα Λιβυκού, ο Μίμης Φωτόπουλος, η Έλλη Λαμπέτη και ο Δημήτρης Χορν, ο Αφεντάκης απέδειξε για ακόμη μία φορά τη μεγάλη του υποκριτική αξία.

Παράλληλα εμφανίστηκε σε ταινίες όπως «Ο Μάγος της Αθήνας», «Νύχτα χωρίς Ξημέρωμα», «Ζαΐρα», «Μπροστά στο Θεό» και «Δολάρια και Όνειρα», εμπλουτίζοντας διαρκώς το καλλιτεχνικό του έργο και παραμένοντας ενεργός έως τα βαθιά του γεράματα.

Το 1964, σε ηλικία 79 ετών, ο Βασίλης Αφεντάκης ολοκλήρωσε την επίγεια διαδρομή του, αφήνοντας πίσω του μια σπουδαία παρακαταθήκη. Ο θάνατός του προκάλεσε συγκίνηση στον καλλιτεχνικό κόσμο και στο κοινό που τον είχε αγαπήσει μέσα από το θέατρο, την οπερέτα και τον κινηματογράφο.

Σήμερα, πολλές δεκαετίες μετά την αποχώρησή του από τη ζωή, το όνομα του Βασίλη Αφεντάκη εξακολουθεί να προκαλεί σεβασμό και θαυμασμό. Υπήρξε ένας από τους θεμελιωτές της ελληνικής λυρικής σκηνής και ένας εξαιρετικός κωμικός ηθοποιός, που με το ταλέντο και την προσωπικότητά του συνέβαλε ουσιαστικά στη διαμόρφωση της καλλιτεχνικής φυσιογνωμίας της Ελλάδας κατά τον 20ό αιώνα. Η πορεία του αποτελεί λαμπρό παράδειγμα αφοσίωσης στην τέχνη, ενώ οι ερμηνείες του συνεχίζουν να θυμίζουν στις νεότερες γενιές το υψηλό επίπεδο του παλιού ελληνικού θεάτρου και κινηματογράφου.

Φιλμογραφία

• Μαρία Πενταγιώτισσα (1927)
• Οι Απάχηδες των Αθηνών (1930)
• Ο Μάγος της Αθήνας (1931)
• Νύχτα χωρίς Ξημέρωμα (1939)
• Ο Μεθύστακας (1949)
• Ζαΐρα (1952)
• Μπροστά στο Θεό (1953)
• Ιστορία μιας Κάλπικης Λίρας (1955)
• Δολάρια και Όνειρα (1956)