Ήταν συγγραφέας και η δεύτερη σύζυγος του Ανδρέα Παπανδρέου από το 1951 έως το 1989
Από το Ιλινόι και τα αμερικανικά πανεπιστήμια στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης – Η γυναίκα πίσω από το διάσημο επώνυμο, η ΕΓΕ, οι κοινωνικές διεκδικήσεις και μια οικογενειακή διαδρομή που συνδέθηκε με την εξουσία για δεκαετίες
Η ζωή της Μαργαρίτας Παπανδρέου δεν χωρά εύκολα στον χαρακτηρισμό «σύζυγος του Ανδρέα Παπανδρέου».
Γεννήθηκε ως Margaret Chant στις 30 Σεπτεμβρίου 1923, στο Oak Park του Ιλινόι. Η διαδρομή που ακολούθησε την έφερε από τις Ηνωμένες Πολιτείες στην καρδιά της ελληνικής πολιτικής ζωής και, αργότερα, στο οργανωμένο γυναικείο κίνημα της Μεταπολίτευσης.
Έζησε παράλληλα με γεγονότα που άλλαξαν την Ελλάδα: τη μετεμφυλιακή περίοδο, τη δικτατορία, τη Μεταπολίτευση, την άνοδο του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία και τις μεγάλες κοινωνικές και νομοθετικές μεταβολές της δεκαετίας του 1980.
Η Αμερική
Πριν γίνει «Παπανδρέου», υπήρχε η Margaret Chant.
Μεγάλωσε στις ΗΠΑ και στράφηκε στις σπουδές σε μια εποχή πολύ διαφορετική για τις γυναίκες. Σπούδασε αρχικά δημοσιογραφία και στη συνέχεια ασχολήθηκε με τη Δημόσια Υγεία.
Μάλιστα, υπάρχει ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον πρωτογενές τεκμήριο: σε επίσημο πρόγραμμα αποφοίτησης του University of Minnesota εμφανίζεται το όνομα Margaret C. Papandreou μεταξύ εκείνων που έλαβαν Master of Public Health.
Δεν πρόκειται επομένως απλώς για μια γενική βιογραφική αναφορά περί «σπουδών στη Δημόσια Υγεία». Υπάρχει πανεπιστημιακό τεκμήριο που καταγράφει το μεταπτυχιακό της.
Ο Ανδρέας
Η γνωριμία της με τον Ανδρέα Παπανδρέου έγινε στη Μινεσότα.
Εκείνη την εποχή τίποτα δεν προμήνυε το μέγεθος του πολιτικού κεφαλαίου που θα αποκτούσε αργότερα το όνομα Παπανδρέου στην Ελλάδα.
Παντρεύτηκαν το 1951 και δημιούργησαν μια οικογένεια με τέσσερα παιδιά: τον Γιώργο, τη Σοφία, τον Νίκο και τον Αντρίκο.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου με τη σύζυγό του, Μαργαρίτα, κατά τη διάρκεια προεκλογικής περιόδου στη δεκαετία του ’70
Ο πρωτότοκος Γιώργος γεννήθηκε στις 16 Ιουνίου 1952 στο Saint Paul της Μινεσότα, σύμφωνα με το επίσημο βιογραφικό του στη Βουλή των Ελλήνων. Δεκαετίες αργότερα θα γινόταν και ο ίδιος πρωθυπουργός της Ελλάδας.
Έτσι, μια οικογένεια που ξεκίνησε την κοινή της ζωή στην Αμερική βρέθηκε τελικά επί δεκαετίες στο κέντρο της ελληνικής πολιτικής ιστορίας.
Δείτε το βίντεο:
Η Ελλάδα
Η επιστροφή του Ανδρέα Παπανδρέου στην Ελλάδα άλλαξε και τη ζωή της Μαργαρίτας.
Η ακαδημαϊκή και οικογενειακή καθημερινότητα της Αμερικής έδωσε τη θέση της σε ένα περιβάλλον έντονης πολιτικής σύγκρουσης.
Η ιστορική διαδρομή του Ανδρέα Παπανδρέου εκείνης της περιόδου τεκμηριώνεται μέσα από μεγάλο αρχειακό υλικό που συγκέντρωσε το Ίδρυμα της Βουλής από ελληνικά και ξένα αρχεία, τη Βιβλιοθήκη της Βουλής, την ΕΡΤ και άλλους φορείς.
Η Μαργαρίτα βρέθηκε επομένως δίπλα σε έναν άνθρωπο που από πανεπιστημιακός των ΗΠΑ εξελισσόταν σε έναν από τους κεντρικούς πρωταγωνιστές της ελληνικής πολιτικής ζωής.
Όμως η δική της δημόσια παρουσία απέκτησε σταδιακά ξεχωριστό περιεχόμενο.
Δείτε το βίντεο:
Η ΕΓΕ
Εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο κομμάτι της προσωπικής πολιτικής και κοινωνικής διαδρομής της.
Η Ένωση Γυναικών Ελλάδας (ΕΓΕ) εξελίχθηκε κατά τη δεκαετία του 1980 σε ιδιαίτερα μαζική γυναικεία οργάνωση.
Και αυτό δεν προκύπτει μόνο από μεταγενέστερες αφηγήσεις.
Το ίδιο το αρχειακό υλικό του Ιδρύματος της Βουλής περιγράφει την ΕΓΕ ως ιδιαίτερα μαζική οργάνωση εκείνης της δεκαετίας και καταγράφει ότι εξέδιδε το περιοδικό «Ανοιχτό Παράθυρο». (Ίδρυμα της Βουλής)
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου ήταν η πρόεδρός της.
Η θέση αυτή την έφερε από το περιβάλλον ενός κορυφαίου πολιτικού προσώπου στον δρόμο, στις οργανώσεις και στις δημόσιες διεκδικήσεις.
25 Ιανουαρίου 1985
Μια φωτογραφία αποτελεί ίσως πιο ισχυρό ιστορικό τεκμήριο από πολλές σελίδες βιογραφίας.
Το αρχειακό υλικό του Ιδρύματος της Βουλής περιλαμβάνει φωτογραφία από την Αθήνα, στις 25 Ιανουαρίου 1985.
Η λεζάντα καταγράφει τη Μαργαρίτα Παπανδρέου, ως πρόεδρο της Ένωσης Γυναικών Ελλάδας, σε συγκέντρωση με αίτημα τη νομιμοποίηση των αμβλώσεων. Η φωτογραφία προέρχεται από το Αρχείο της ΕΡΤ και τη συλλογή του φωτορεπόρτερ Αριστοτέλη Σαρρηκώστα.
Στο ίδιο ιστορικό υλικό υπάρχει και στιγμιότυπο από διαδήλωση παραρτημάτων της ΕΓΕ με αίτημα την ειρήνη.
Αυτά τα τεκμήρια αποκαλύπτουν κάτι που χάνεται εύκολα όταν η ζωή της παρουσιάζεται αποκλειστικά μέσα από τον γάμο της: είχε αποκτήσει δικό της δημόσιο και οργανωτικό ρόλο.
Οι αλλαγές
Η δεκαετία του 1980 αποτέλεσε περίοδο μεγάλων αλλαγών για τα δικαιώματα των γυναικών στην Ελλάδα.
Η ΕΓΕ συμμετείχε ενεργά στο γυναικείο κίνημα εκείνης της εποχής και στις διεκδικήσεις που αφορούσαν την ισότητα, την οικογένεια και την κοινωνική θέση των γυναικών.
Χρειάζεται όμως μια σημαντική ιστορική διάκριση.
Οι νομοθετικές αλλαγές εκείνων των χρόνων δεν μπορούν να αποδοθούν αποκλειστικά στη Μαργαρίτα Παπανδρέου ή στην ΕΓΕ. Προέκυψαν μέσα από κυβερνητικές αποφάσεις, κοινοβουλευτικές διαδικασίες και πολύχρονη πίεση διαφορετικών γυναικείων οργανώσεων και κοινωνικών κινημάτων.
Η σημασία της Μαργαρίτας βρίσκεται στο ότι ήταν ένα από τα αναγνωρίσιμα πρόσωπα αυτού του ευρύτερου κινήματος.
Δύο κόσμοι
Υπάρχει και μια βαθύτερη αντίφαση στην ιστορία της.
Η Μαργαρίτα ήταν ταυτόχρονα μέσα στην εξουσία και μέσα σε ένα κοινωνικό κίνημα που διεκδικούσε αλλαγές από την εξουσία.
Ως σύζυγος του Ανδρέα Παπανδρέου είχε άμεση σχέση με το περιβάλλον του πρωθυπουργού. Ως πρόεδρος μιας μαζικής γυναικείας οργάνωσης συμμετείχε δημόσια σε διεκδικήσεις.
Αυτή η διπλή θέση είναι απαραίτητη για να κατανοηθεί η ιστορική της παρουσία, χωρίς ούτε να υποτιμάται η προσωπική δράση της ούτε να παρουσιάζεται αποκομμένη από το πολιτικό περιβάλλον της εποχής.
Το διαζύγιο
Ύστερα από σχεδόν τέσσερις δεκαετίες κοινής ζωής, ο γάμος με τον Ανδρέα Παπανδρέου έφτασε στο τέλος του το 1989.
Η προσωπική τους ζωή είχε ήδη μετατραπεί σε δημόσιο γεγονός και βρισκόταν για μεγάλο διάστημα στα πρωτοσέλιδα.
Για τη Μαργαρίτα αυτό σήμαινε ότι μια εξαιρετικά προσωπική οικογενειακή κρίση εξελισσόταν μπροστά σε ολόκληρη τη χώρα.
Και όμως, η ζωή της μετά τον Ανδρέα δεν εξαφανίστηκε από τη δημόσια σφαίρα.
Συνέχισε να γράφει και να παρεμβαίνει δημόσια, έχοντας πλέον μια ταυτότητα που δεν εξαρτιόταν αποκλειστικά από τον πρώην σύζυγό της.
Ένας αιώνας
Ίσως ο πιο εντυπωσιακός τρόπος να αντιληφθεί κανείς τη ζωή της είναι μέσα από τον χρόνο.
Γεννήθηκε το 1923.
Πριν από την τηλεόραση όπως τη γνωρίζουμε, πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, δεκαετίες πριν από τη Μεταπολίτευση και περισσότερο από μισό αιώνα πριν από την πρώτη εκλογική νίκη του ΠΑΣΟΚ.
Και έζησε μέχρι την εποχή των smartphones και της τεχνητής νοημοσύνης.
Μέσα σε αυτή την τεράστια χρονική απόσταση, η Margaret Chant από το Illinois έγινε Μαργαρίτα Παπανδρέου, απέκτησε τέσσερα παιδιά, είδε τον σύζυγό της να γίνεται πρωθυπουργός και αργότερα είδε τον γιο της Γιώργο να αναλαμβάνει το ίδιο αξίωμα. Η Βουλή καταγράφει επίσημα την πρωθυπουργική θητεία του Γιώργου Παπανδρέου από τις εκλογές της 4ης Οκτωβρίου 2009.
Η άγνωστη δική της εξωσυζυγική σχέση
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου αναφέρει ότι η σχέση του Ανδρέα με την Λιάνα δεν ήταν η μόνη εξωσυζυγική που είχε, αλλά ήταν η πιο σοβαρή. Και ήταν αυτή που την οδήγησε λίγους μήνες αργότερα στην αγκαλιά ενός μυστηριώδους Γάλλου αξιωματικού ονόματι Πιερ. Η Μαργαρίτα γνώρισε τον «Πιερ», όπως τον αποκαλεί, την άνοιξη του 1986 σε μια αεροπορική πτήση για Αμερική. Ηταν υψηλόβαθμος αξιωματούχος του γαλλικού Στρατού στο ΝΑΤΟ και έδινε διαλέξεις για το Ευρωπαϊκό Κίνημα Ειρήνης ως μέλος μιας περιβαλλοντικής οργάνωσης.
Για τον Πιερ: «Το πρόσωπό του ήταν σμιλεμένο, είχε τετράγωνο πιγούνι με λακκάκι, ανοικτά καστανά μάτια. Πολύ αρρενωπός. Είχα μπροστά μου έναν Κερκ Ντάγκλας, έναν Κάρυ Γκραντ»
«Αυτή την άνοιξη λαχταρούσα το ρομάντζο στη ζωή μου, ένα νέο ρομάντζο. Το παλιό φάνταζε ανεπανόρθωτο και διαβρωμένο από το παιγνίδι εξουσίας, ανταγωνιστικότητας, συμπόρευσης με τους θεούς του κατεστημένου – και τις “θεές” έξω από αυτό», γράφει η Μαργαρίτα Παπανδρέου, η οποία είχε ήδη μάθει για τη σχέση Ανδρέα – Δήμητρας.
Ο «Πιερ» ήταν 10 χρόνια νεότερός της, γύρω στα 55. Τον συναντούσε στην Αμερική, στην Ελλάδα και όπου αλλού συνέπιπταν τα προγράμματά τους. Ηταν ο φίλος και εραστής της επί δύο χρόνια, οπότε του ζήτησε να διακόψουν επιχειρώντας μια τελευταία προσπάθεια επανένωσης με τον Ανδρέα. Ο «Πιερ» ήταν πάντα εκεί, όταν τον χρειαζόταν. Εφυγε όταν του το ζήτησε.
Ακολούθησαν τα χρόνια της κόλασης. Με διαρκή σκαμπανεβάσματα, αποτυχημένες προσπάθειες επανασύνδεσης, ατέρμονες συζητήσειςγια το διαζύγιο, πίκρες και κλάματα. Το 1987 το ζευγάρι ζούσε πια χωριστά και όλη η Ελλάδα ήξερε το «ροζ» σκάνδαλο. Η Μαργαρίτα ζήτησε από τον Ανδρέα να μιλήσουν: «Όταν άνοιξα την πόρτα του σπιτιού, είδα με κατάπληξη πως εκεί ήταν ο Μένιος ο δικηγόρος και ο Κώστας ο ψυχίατρος. Ζήτησα από τον Ανδρέα να τους πει να φύγουν. Απάντησε πως είναι σημαντικό να είναι παρόντες. “Εσύ ζήτησες αυτή τη συνάντηση. Τι θέλεις από μένα;».
Το βλέμμα του ήταν αυστηρό. Ξαφνικά το να πω ότι θέλω διαζύγιο δεν μου φαινόταν σωστό σε αυτό το περιβάλλον. “Προτείνω να προσπαθήσουμε να φτιάξουμε τη σχέση μας και να κάνουμε κάποιες κοινές δημόσιες εμφανίσεις προκειμένου να σταματήσουν τα σχόλια”.
«Εχω μια άλλη ιδέα…», αποκρίθηκε αργά ο Ανδρέας. «Θα μπορούσαμε να ανακοινώσουμε πως είμαστε σε διάσταση». Προσπάθησα να μη δείξω κάποια αντίδραση. Ήταν η πρώτη φορά που έλεγε αυτές τις λέξεις. «Ναι», είπα. «Αλλά αυτό θα κρατούσε το θέμα ανοικτό -θα είμαστε ή δεν θα είμαστε μαζί- σαν τηλεοπτικό σήριαλ. Γιατί δεν ανακοινώνουμε ότι απλώς παίρνουμε διαζύγιο;».
«Δεν Θέλω διαζύγιο. Δεν σκοπεύω να πάρω διαζύγιο. Δεν πρόκειται να ξαναπαντρευτώ». «Δεν θέλεις διαζύγιο, αλλά η συμπεριφορά σου με αναγκάζει να το σκέφτομαι», περιγράφει στο βιβλίο. Όσες χλιαρές προσπάθειες επανασύνδεσης ακολούθησαν, δεν απέδωσαν. Το 1988 ο Α. Παπανδρέου αρρώστησε ξαφνικά και μεταφέρθηκε στο Χέρφιλντ. Μαζί του ήταν η Δήμητρα.
«Το νεύμα στην Λιάνή ήταν δηλητηριασμένο βέλος κατευθείαν στην καρδιά μου»
Για την περίφημη σκηνή με το «νεύμα» του Ανδρέα στην «αεροσυνοδό», κατά την επιστροφή του από το Χέρφιλντ, περιγράφει: «Ο Ανδρέας, ο πρωθυπουργός, ήταν ο εραστής μου, ο σύζυγός μου, ο πατέρας των παιδιών μου, ο σύντροφός μου στις πολιτικές δράσεις. Η κίνησή του ήταν το τελειωτικό χτύπημα- το δηλητηριασμένο βέλος κατευθείαν στο στήθος, στην καρδιά μου. Αλλά τον αγαπούσα ακόμα. Ήταν ο αετός μου και ο δεσμός δεν μπορούσε να διαρραγεί. Ήταν παρ’ όλ’ αυτά και η λύτρωσή μου…».
Η άλλη Μαργαρίτα
Για χρόνια η δημόσια εικόνα της ήταν δεμένη με έναν από τους ισχυρότερους πολιτικούς μύθους της Μεταπολίτευσης.
Αλλά η πληρέστερη ιστορία της έχει περισσότερα επίπεδα.
Ήταν η Αμερικανίδα που έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στη Δημόσια Υγεία.
Η γυναίκα που μετακινήθηκε από τις Ηνωμένες Πολιτείες στην Ελλάδα.
Η μητέρα τεσσάρων παιδιών.
Η πρόεδρος μιας οργάνωσης που απέκτησε μαζική παρουσία στο ελληνικό γυναικείο κίνημα.
Η γυναίκα που φωτογραφήθηκε σε δημόσια κινητοποίηση στην Αθήνα το 1985.
Και ένα πρόσωπο που βρέθηκε σε εξαιρετικά κοντινή απόσταση από την πολιτική εξουσία, χωρίς η προσωπική του ιστορία να εξαντλείται σε αυτήν.