Αθηνά Μερτύρη: Η «άσχημη» του ελληνικού σινεμά που έγινε ο αξέχαστος μπελάς του Θανάση Βέγγου
Υπήρξαν ηθοποιοί του παλιού ελληνικού κινηματογράφου που δεν χρειάστηκαν ποτέ να δουν το όνομά τους πρώτο στη μαρκίζα για να μείνουν αξέχαστοι.
Αρκούσαν μερικά λεπτά μπροστά στην κάμερα, μια χαρακτηριστική ατάκα, μια γκριμάτσα ή ένας ιδιαίτερος τρόπος ερμηνείας. Σε αυτή την κατηγορία ανήκε η Αθηνά Μερτύρη, μία από τις χαρακτηριστικότερες καρατερίστες του ελληνικού σινεμά.
Το κοινό μπορεί να μη συγκράτησε πάντοτε το όνομά της, συγκράτησε όμως το πρόσωπό της. Για δεκαετίες εμφανιζόταν σε κωμωδίες, συχνά ως η επίμονη γεροντοκόρη, η γυναίκα που αναζητούσε γαμπρό ή εκείνη που έκανε τη ζωή του πρωταγωνιστή δύσκολη. Ιδιαίτερα δίπλα στον Θανάση Βέγγο, η παρουσία της δημιούργησε ένα κωμικό μοτίβο που επανερχόταν και αγαπήθηκε από το κοινό.
Δείτε το βίντεο:
Από την Αλεξανδρούπολη στην Αθήνα
Η Αθηνά Μερτύρη γεννήθηκε στην Αλεξανδρούπολη το 1931. Σε νεαρή ηλικία εγκατέλειψε τη γενέτειρά της και πήγε στην Αθήνα με στόχο να ασχοληθεί επαγγελματικά με την υποκριτική. Σπούδασε στη Δραματική Σχολή του Λυκούργου Σταυράκου και άρχισε να αναζητά τη θέση της σε μια εποχή κατά την οποία το ελληνικό θέατρο και ο κινηματογράφος γνώριζαν μεγάλη άνθηση.
Η θεατρική της πορεία καταγράφεται να ξεκινά το 1961, όταν εμφανίστηκε με το Πειραματικό Θέατρο Τσέπης της Μαριέττας Ριάλδη στη «Φαλακρή Τραγουδίστρια» του Ευγένιου Ιονέσκο. Πρόκειται για μια λεπτομέρεια που έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον: η γυναίκα που το ευρύ κοινό θα γνώριζε κυρίως μέσα από λαϊκές κινηματογραφικές κωμωδίες έκανε τα πρώτα της βήματα πάνω στη σκηνή με ένα εμβληματικό έργο του θεάτρου του παραλόγου.
Η «κατά συνθήκη άσχημη» του ελληνικού κινηματογράφου
Η βιομηχανία του παλιού ελληνικού κινηματογράφου βασιζόταν έντονα στους αναγνωρίσιμους κινηματογραφικούς «τύπους». Δίπλα στον ζεν πρεμιέ, την ενζενί και τον αυστηρό πατέρα υπήρχε μια ολόκληρη γενιά καρατεριστών που καλούνταν να υπηρετήσουν συγκεκριμένα στερεότυπα.
Η Μερτύρη τοποθετήθηκε σε μια κατηγορία που, με τα σημερινά δεδομένα, ακούγεται ιδιαίτερα σκληρή: εκείνη της «άσχημης» γυναίκας. Μαζί με τη Γεωργία Βασιλειάδου και την Ταϋγέτη Μπασούρη, αναφέρεται συχνά εκ των υστέρων ως μία από τις χαρακτηριστικές ηθοποιούς που έχτισαν κωμικούς ρόλους γύρω από την απόσταση του παρουσιαστικού τους από τα τότε πρότυπα κινηματογραφικής ομορφιάς.
Στην πραγματικότητα, όμως, αυτό που τις έκανε να ξεχωρίσουν δεν ήταν η εμφάνισή τους αλλά η ικανότητά τους να μετατρέπουν έναν περιοριστικό κινηματογραφικό τύπο σε ολοκληρωμένο κωμικό χαρακτήρα.
Η Μερτύρη επιστράτευε την έκφραση, τη φωνή, την κίνηση και κυρίως τον αυτοσαρκασμό. Έτσι, ένας ρόλος λίγων λεπτών μπορούσε να αποκτήσει πολύ μεγαλύτερη βαρύτητα από εκείνη που προέβλεπε το σενάριο.
Ο «κακός μπελάς» του Θανάση Βέγγου
Η συνεργασία που καθόρισε περισσότερο την κινηματογραφική εικόνα της ήταν εκείνη με τον Θανάση Βέγγο.
Στις ταινίες τους η Μερτύρη εμφανιζόταν συχνά ως γυναίκα που εκδήλωνε ενδιαφέρον για τον ήρωα του Βέγγου, προκαλώντας την πανικόβλητη αντίδρασή του. Η επανάληψη αυτής της κωμικής συνθήκης δημιούργησε μια αναγνωρίσιμη χημεία μεταξύ των δύο ηθοποιών.
Ανάμεσα στις γνωστές συνεργασίες τους συγκαταλέγονται οι ταινίες «Ο Παπατρέχας», «Τύφλα να ’χει ο Μάρλον Μπράντο», «Μην είδατε τον Παναή» και «Σχολή για Σωφερίνες».
Στον «Παπατρέχα» ενσάρκωσε τη δεσποινίδα Κουφοπούλου, η οποία καταδιώκει ουσιαστικά τον Πολύδωρο, τον χαρακτήρα του Βέγγου. Η μεταξύ τους κωμική αντίθεση ήταν ιδανική: εκείνη επίμονη και αποφασισμένη, εκείνος μονίμως έτοιμος να τραπεί σε φυγή.
Ανάλογη είναι η δυναμική και στο «Τύφλα να ’χει ο Μάρλον Μπράντο» του 1963, όπου η παρουσία της δίπλα στον Βέγγο αποτελεί μία ακόμη χαρακτηριστική στιγμή της κοινής κινηματογραφικής τους διαδρομής. (Ishow)
Δεν ήταν απλώς η γυναίκα από την οποία «έτρεχε να γλιτώσει» ο Βέγγος. Ήταν ένας πολύτιμος κωμικός αντίπαλος. Και για έναν ηθοποιό με τον εκρηκτικό ρυθμό του Βέγγου, ο σωστός παρτενέρ ήταν καθοριστικός.
Το πρόσωπο που ήξεραν όλοι, αλλά το όνομα λίγοι
Η περίπτωση της Αθηνάς Μερτύρη αποτυπώνει μια ολόκληρη κατηγορία ηθοποιών του ελληνικού κινηματογράφου: τους ανθρώπους των δεύτερων ρόλων που έγιναν αναπόσπαστο κομμάτι των ταινιών χωρίς να αποκτήσουν αντίστοιχη αναγνωρισιμότητα ως ονόματα.
Οι πηγές καταγράφουν δεκάδες κινηματογραφικές εμφανίσεις της, ενώ νεότερη αναφορά κάνει λόγο για περισσότερες από 50 ταινίες.
Δείτε το βίντεο
Ακόμη και το επώνυμό της συναντάται με διαφορετικές γραφές. Σε κινηματογραφικές αναφορές εμφανίζεται ως Μερτύρη, Μερτίρη αλλά και Μετρήτη, γεγονός που δυσκολεύει ακόμη περισσότερο την πλήρη καταγραφή της φιλμογραφίας της.
Κι όμως, η εικόνα της παρέμεινε αναγνωρίσιμη.
Όταν η χρυσή περίοδος του εμπορικού ελληνικού κινηματογράφου τελείωσε, η Μερτύρη δεν εξαφανίστηκε. Τη δεκαετία του 1980 πέρασε και στον κόσμο της βιντεοκασέτας, όπως έκαναν πολλοί ηθοποιοί της γενιάς της, συνεχίζοντας να εργάζεται σε μια εντελώς διαφορετική εποχή της ελληνικής ψυχαγωγίας.
Η απρόσμενη επιστροφή με το «Safe Sex»
Προς το τέλος της καριέρας της ήρθε ένας ρόλος που τη σύστησε σε μια πολύ νεότερη γενιά θεατών.
Το 1999 εμφανίστηκε στην κινηματογραφική επιτυχία των Μιχάλη Ρέππα και Θανάση Παπαθανασίου «Safe Sex». Υποδύθηκε την Νταίζη Μορένου, μια παρηκμασμένη λαϊκή ντίβα της λυρικής σκηνής, σε έναν ρόλο που αξιοποιούσε ακριβώς αυτό που η Μερτύρη γνώριζε να κάνει καλύτερα: να δημιουργεί έναν υπερβολικό, σχεδόν γκροτέσκο χαρακτήρα χωρίς να τον αφήνει να γίνει εντελώς μονοδιάστατος.
Η ταινία αποτέλεσε την τελευταία κινηματογραφική εμφάνισή της, ενώ σχετικές βιογραφικές καταγραφές αναφέρουν ότι συμμετείχε και στο τραγούδι των τίτλων.
Ήταν ένας παράξενα ταιριαστός επίλογος: μια ηθοποιός συνδεδεμένη με την κωμωδία των δεκαετιών του 1960 και του 1970 εμφανιζόταν ξανά σε μία από τις μεγάλες εμπορικές ελληνικές κωμωδίες του τέλους της δεκαετίας του 1990.
Η αποχώρηση και το τέλος
Τα τελευταία χρόνια απομακρύνθηκε από την ενεργό δράση, με δημοσιεύματα να συνδέουν την απόφασή της με προβλήματα υγείας. Κοντά της βρισκόταν η κόρη της, Βαρβάρα Μερτύρη, η οποία ακολούθησε επίσης τον δρόμο της υποκριτικής.
Η Αθηνά Μερτύρη πέθανε στις 24 Νοεμβρίου 2007, σε ηλικία 76 ετών.
Η διαδρομή της, ωστόσο, εξηγεί γιατί οι λεγόμενοι «δεύτεροι ρόλοι» μόνο δεύτεροι δεν είναι στη μνήμη του κοινού.
Δείτε το βίντεο:
Η Μερτύρη δεν υπήρξε η κλασική πρωταγωνίστρια του ελληνικού σινεμά. Δεν κατασκεύασε την καριέρα της πάνω στην εικόνα της σταρ. Πήρε αντίθετα έναν τύπο που η εποχή τής επέβαλε —τη γεροντοκόρη, την «άσχημη», την ανεπιθύμητη υποψήφια νύφη— και τον μετέτρεψε σε προσωπικό κωμικό όπλο.
Και ίσως εκεί βρίσκεται η πραγματική επιτυχία της.
Γιατί δεκαετίες μετά τις ταινίες της, αρκεί να εμφανιστεί για λίγα δευτερόλεπτα δίπλα στον πανικόβλητο Θανάση Βέγγο για να αναγνωρίσει κανείς αμέσως εκείνη τη χαρακτηριστική φυσιογνωμία.
Μπορεί πολλοί θεατές να χρειάζονται ακόμη κάποιον να τους θυμίσει το όνομά της. Το πρόσωπό της, όμως, το θυμούνται.