Πού πηγαίνει το μερίδιο αυτού που δεν θέλει την κληρονομιά
Τι συμβαίνει με την περιουσία ενός ανθρώπου όταν η τελευταία του βούληση δεν έχει αποτυπωθεί σε χαρτί; Η απουσία διαθήκης δεν αφήνει την τύχη των περιουσιακών στοιχείων στο κενό, καθώς ο νόμος ενεργοποιεί έναν αυστηρό μηχανισμό προτεραιοτήτων.
Η Ελένη Κοντογεώργου, πρόεδρος του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου Εφετείων Αθηνών – Πειραιώς – Αιγαίου και Δωδεκανήσου και μέλος της Νομοπαρασκευαστικής Επιτροπής του Κληρονομικού Δικαίου, αποσαφηνίζει στα ΝΕΑ τον χάρτη της “εξ αδιαθέτου” διαδοχής, αναλύοντας πώς το σύστημα των έξι Τάξεων μοιράζει τα μερίδια ανάμεσα σε συζύγους, παιδιά και συγγενείς, ενώ αποκαλύπτει και τις επικείμενες ανατροπές στα ποσοστά που φέρνει η μεταρρύθμιση του Κληρονομικού Δικαίου.
1η Τάξη
Στην πρώτη Τάξη ανήκουν ο σύζυγος και τα παιδιά του αποβιώσαντος.
Εάν ο θανών είχε σύζυγο και παιδιά, η περιουσία κατανέμεται ως εξής:
Η σύζυγος λαμβάνει το 1/4 της περιουσίας, σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις. Με την επικείμενη τροποποίηση του κληρονομικού δικαίου, ο επιζών σύζυγος θα κληρονομεί το 1/3 όταν υπάρχει ένα παιδί, ενώ το παιδί θα λαμβάνει τα υπόλοιπα 2/3. Αν υπάρχουν περισσότερα παιδιά, ο σύζυγος θα κληρονομεί το 1/4 και τα υπόλοιπα 3/4 θα μοιράζονται ισομερώς στα τέκνα.
Τα παιδιά μοιράζονται ισομερώς τα υπόλοιπα 3/4. Αν κάποιο παιδί έχει πεθάνει ή έχει αποποιηθεί την κληρονομιά και έχει απογόνους, το μερίδιό του περνά στα δικά του παιδιά. Αν δεν έχει απογόνους, το μερίδιό του αυξάνει το μερίδιο των αδελφών του ισομερώς.
2η Τάξη
Στη δεύτερη Τάξη περιλαμβάνονται οι γονείς, τα αδέλφια και τα παιδιά ή εγγόνια των αδελφών που έχουν αποβιώσει.
Αν δεν υπάρχουν παιδιά, κληρονομούν οι πλησιέστεροι συγγενείς αυτής της τάξης:
Οι γονείς, οι αδελφοί και οι απόγονοί τους. Αν κάποιος αδελφός έχει πεθάνει, το μερίδιό του περνά στα παιδιά και τα εγγόνια του.
Ο σύζυγος, εφόσον υπάρχει, λαμβάνει το 1/2 της περιουσίας, ενώ το υπόλοιπο 1/2 μοιράζεται στους συγγενείς αυτής της τάξης.
3η Τάξη
Στην τρίτη Τάξη ανήκουν οι παππούδες και οι γιαγιάδες του κληρονομουμένου και οι κατιόντες τους.
Αν δεν υπάρχουν γονείς ή αδέλφια, τότε:
Κληρονομούν οι παππούδες και οι γιαγιάδες.
Ο σύζυγος λαμβάνει το 1/2 της περιουσίας, ενώ το υπόλοιπο 1/2 μοιράζεται στους συγγενείς αυτής της τάξης.
4η Τάξη
Στην τέταρτη Τάξη περιλαμβάνονται οι προπαππούδες και οι προγιαγιάδες του αποβιώσαντος.
5η Τάξη
Αν δεν υπάρχουν συγγενείς από τις προηγούμενες Τάξεις, τότε, στην πέμπτη Τάξη, η περιουσία περιέρχεται εξ ολοκλήρου στον επιζώντα σύζυγο ως μοναδικό εξ αδιαθέτου κληρονόμο.
Ο επιζών σύζυγος λαμβάνει επίσης ως εξαίρετο, ανεξάρτητα από την Τάξη, τα έπιπλα, σκεύη, ενδύματα και λοιπά αντικείμενα κοινής ή αποκλειστικής χρήσης.
Τα ίδια δικαιώματα έχει και ο επιζών συμβίος, εφόσον υπήρχε σύμφωνο συμβίωσης τουλάχιστον τρία χρόνια πριν τον θάνατο. Το δικαίωμα αυτό αποκλείεται αν ο αποβιώσας είχε ήδη ασκήσει αγωγή διαζυγίου.
6η Τάξη
Στην έκτη Τάξη, αν δεν υπάρχει κανείς συγγενής από τις προηγούμενες, κληρονομεί το Δημόσιο ως εξ αδιαθέτου κληρονόμος. Το Δημόσιο αποδέχεται πάντα την κληρονομιά με το ευεργέτημα της απογραφής.
16 ερωτήσεις-απαντήσεις – Μεταβατική διάταξη για κληρονόμους που δεν πρόλαβαν εμπρόθεσμα να κάνουν αποδοχή κληρονομιάς
Δεύτερη ευκαιρία σε όσους κληρονόμους δεν πρόλαβαν εμπρόθεσμα να κάνουν αποδοχή κληρονομιάς με το ευεργέτημα της απογραφής δίνεται με μεταβατική διάταξη που περιλαμβάνεται στο νέο κληρονομικό δίκαιο, απλώνοντας ένα δίχτυ προστασίας με διάρκεια έξι μηνών, ώστε να μην κινδυνεύσουν οι περιουσίες προσώπων που κληρονόμησαν μόνο χρέη.
Ο κορμός της εμβληματικής αυτής μεταρρύθμισης, που δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως στις 22 Μαΐου 2026, θα ισχύσει από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026, ωστόσο μέχρι την ολική εφαρμογή του νόμου με βάση τον οποίο διαχωρίζεται η ατομική περιουσία του κληρονόμου από αυτή του κληρονομουμένου, ανοίγεται ένα εξαιρετικά σημαντικό «παράθυρο» για όσους δεν πρόλαβαν ή δεν γνώριζαν ότι έπρεπε να προχωρήσουν σε αποδοχή με το ευεργέτημα της απογραφής για μη θέσουν σε κίνδυνο την προσωπική τους περιουσία.
Ετσι, όσοι κληρονόμησαν από πρόσωπο που απεβίωσε μέχρι τις 22 Μαΐου 2026 (ημέρα δημοσίευσης του νόμου) και δεν πρόλαβαν να κινήσουν εγκαίρως τη διαδικασία απογραφής, αποκτούν τώρα μία δεύτερη ευκαιρία και μέχρι τις 22 Νοεμβρίου 2026 μπορούν να ζητήσουν δικαστικά τον διορισμό επιμελητή και πραγματογνωμόνων ώστε να γίνει απογραφή της κληρονομιάς.
Τι προβλέπεται στον νόμο γι’ αυτές τις περιπτώσεις; Κληρονόμος προσώπου, το οποίο έχει αποβιώσει μέχρι τη δημοσίευση του παρόντος, και δεν είχε δηλώσει εμπρόθεσμα ότι αποδέχεται την κληρονομία με το ευεργέτημα της απογραφής, μπορεί μέσα σε έξι μήνες από τη δημοσίευσή του να ζητήσει τον διορισμό δικαστικού επιμελητή και πραγματογνωμόνων για τη διενέργεια απογραφής της κληρονομίας, εφόσον κατά τον χρόνο υποβολής της αίτησης δεν είχε επιχειρηθεί πράξη αναγκαστικής εκτέλεσης κατά της ατομικής περιουσίας του και δεν συνέτρεχε λόγος έκπτωσης από το ευεργέτημα.
Αυτό πρακτικά σημαίνει πως όσοι δεν πρόλαβαν να κάνουν χρήση του συγκεκριμένου ευεργετήματος τους δίνεται με βάση συγκεκριμένη μεταβατική διάταξη η δυνατότητα να το αξιοποιήσουν με καταληκτικό χρονικό ορίζοντα την 22α Νοεμβρίου 2026, οπότε και συμπληρώνεται το εξάμηνο από τη δημοσίευση του νόμου.
Μέσα από 16 ερωτήσεις και απαντήσεις οι βασικότερες αλλαγές που αποτελούν τη ραχοκοκαλιά του νέου κληρονομικού δικαίου.
1. Ποιος είναι ο σκοπός της μεταρρύθμισης του κληρονομικού δικαίου;
Σκοπός είναι ο εκσυγχρονισμός και η προσαρμογή του κληρονομικού δικαίου στις σύγχρονες οικονομικές και κοινωνικές ανάγκες. Στόχος είναι να περιοριστούν οι δικαστικές διαμάχες μεταξύ των κληρονόμων και να ενισχυθεί η ασφάλεια των συναλλαγών.
2. Αλλάζει κάτι με τις ιδιόγραφες διαθήκες;
Οι ιδιόγραφες διαθήκες παραμένουν σε ισχύ, αλλά με αυστηρότερες δικλίδες ασφαλείας. Αν παρουσιαστούν για δημοσίευση μετά την πάροδο δύο ετών από τον θάνατο του διαθέτη, η κήρυξή τους ως κυρίας γίνεται υποχρεωτικά. Σε περιπτώσεις που ο κληρονόμος δεν είναι στενός συγγενής, θα απαιτείται γραφολογική πραγματογνωμοσύνη, ενώ το ελληνικό Δημόσιο θα καλείται υποχρεωτικά στη διαδικασία.
3. Τι πρέπει να προσέξει κάποιος που θέλει να κάνει ιδιόγραφη διαθήκη;
Η ιδιόγραφη διαθήκη γράφεται ολόκληρη με το χέρι του διαθέτη, χρονολογείται και υπογράφεται από αυτόν. Από τη χρονολογία πρέπει να προκύπτουν η ημέρα, ο μήνας και το έτος. Ψευδής, εσφαλμένη ή ελλιπής χρονολογία δεν επάγεται μόνη της ακυρότητα της ιδιόγραφης διαθήκης. Απλές προσθήκες σε περιθώριο ή σε υστερόγραφο υπογράφονται από τον διαθέτη, διαφορετικά θεωρούνται σαν να μην έχουν γραφεί. Διαγραφές, παρεγγραφές, ξύσματα ή άλλα τέτοια εξωτερικά ελαττώματα περιγράφονται από τον συμβολαιογράφο που δημοσίευσε τη διαθήκη και μπορούν να επιφέρουν ολικά ή μερικά την ακυρότητα της διαθήκης.
4. Τι προβλέπεται για τις διαθήκες που συντάσσονται σε νοσοκομεία ή μονάδες φροντίδας ηλικιωμένων;
Ιδιόγραφη διαθήκη, η οποία καταρτίζεται από πρόσωπα που περιθάλπονται σε φορείς παροχής υπηρεσιών υγείας ή κοινωνικής φροντίδας κατά τη διάρκεια της περίθαλψής τους ή εντός τριών μηνών από τη διακοπή της για οποιονδήποτε λόγο, είναι άκυρη κατά το μέρος που με αυτήν εγκαθίστανται κληρονόμοι νομικά ή φυσικά πρόσωπα που συνδέονται με τους φορείς αυτούς καθώς και συγγενείς. Εξαιρούνται μόνο οι περιπτώσεις όπου ο κληρονόμος είναι συγγενής εξ αδιαθέτου.
5. Πότε τεκμαίρεται ότι είναι γνήσια μία διαθήκη που έχει κηρυχθεί κυρία;
Ιδιόγραφη διαθήκη που δημοσιεύθηκε και κηρύχθηκε κυρία τεκμαίρεται γνήσια, αν επί πέντε έτη από τη δημοσίευσή της δεν αμφισβητήθηκε η γνησιότητά της σε δίκη ανάμεσα σε πρόσωπα που αντλούν δικαιώματα από αυτήν ή που βλάπτονται από την ύπαρξή της.
6.Τι είναι οι «κληρονομικές συμβάσεις» που εισάγονται για πρώτη φορά;
Πρόκειται για συμφωνία εν ζωή μεταξύ του διαθέτη και των κληρονόμων του, που ρυθμίζει από κοινού τη διανομή της περιουσίας. Η σύμβαση συντάσσεται ενώπιον συμβολαιογράφου, μπορεί να περιλαμβάνει αντάλλαγμα και να υπάγεται σε δίκαιο άλλης χώρας εφόσον το επιθυμεί ο διαθέτης.
7.Τι αλλάζει με τη νόμιμη μοίρα των παιδιών και του συζύγου;
Τα ποσοστά παραμένουν ίδια, αλλά πλέον η νόμιμη μοίρα μπορεί να καταβληθεί σε χρήμα αντί σε μερίδιο περιουσίας. Ετσι αποτρέπεται ο κατακερματισμός οικογενειακών περιουσιών, ιδίως επιχειρήσεων ή ακινήτων.
8. Πώς λειτουργεί αυτό στην πράξη;
Η μεγάλη αλλαγή αφορά το γεγονός ότι η νόμιμη μοίρα θα πάψει να… προσμετράται σε ποσοστό ιδιοκτησίας πάνω σε ακίνητο, γεγονός που οδηγούσε συχνά σε κατακερματισμό περιουσιών και σε αδράνεια μεγάλα περιουσιακά στοιχεία. Για παράδειγμα, τρία αδέλφια κληρονομούν ένα σπίτι.
Μέχρι σήμερα είχαν όλοι ποσοστά στο ίδιο ακίνητο. Πλέον μπορεί το σπίτι να μείνει σε έναν και οι άλλοι να αποζημιωθούν.
9. Τι κληρονομεί ο επιζών σύζυγος;
Ο επιζών σύζυγος καλείται ως κληρονόμος εξ αδιαθέτου με τους συγγενείς της πρώτης τάξης στο τρίτο της κληρονομίας, αν συντρέχει με ένα τέκνο, και στο τέταρτο της κληρονομίας, αν συντρέχει με δύο ή περισσότερα τέκνα.
Επιπλέον, παίρνει ως εξαίρετο, ανεξάρτητα από την τάξη στην οποία καλείται, τα έπιπλα, σκεύη, ενδύματα και άλλα τέτοια οικιακά αντικείμενα που τα χρησιμοποιούσε είτε μόνος εκείνος που επιζεί είτε μαζί με τον κληρονομούμενο.
Αν όμως υπάρχουν τέκνα του κληρονομουμένου, λαμβάνονται υπόψη και οι ανάγκες τους, εφόσον το επιβάλλουν οι ειδικές περιστάσεις για λόγους επιείκειας.
10.Ποια κληρονομικά δικαιώματα αποκτούν οι σύντροφοι σε ελεύθερη συμβίωση;
Αν δεν υπάρχει γάμος ή σύμφωνο συμβίωσης, ο σύντροφος που ζούσε τουλάχιστον τρία χρόνια με τον κληρονομούμενο ή είχε κοινά παιδιά, αποκτά δικαίωμα αποκλειστικής χρήσης της κατοικίας για ένα έτος μετά τον θάνατο, χωρίς αντάλλαγμα.
11. Τι προβλέπεται για τα πρόσωπα που φρόντιζαν τον κληρονομούμενο;
Θεσπίζεται κληροδοσία για όσους συνέβαλαν ουσιαστικά στη φροντίδα του διαθέτη χωρίς αμοιβή, τουλάχιστον για έξι μήνες μέσα στα τελευταία τρία χρόνια της ζωής του. Μπορούν να λάβουν χρηματικό ποσό ή περιουσιακό στοιχείο ανάλογο της προσφοράς τους.
12. Μπορεί κάποιος να στερηθεί τη νόμιμη μοίρα του;
Ναι, ο διαθέτης μπορεί να αφαιρέσει τη νόμιμη μοίρα σε περιπτώσεις αχαριστίας, ενδοοικογενειακής βίας, κακουργημάτων ή απόπειρας κατά της ζωής του. Η στέρηση γίνεται με ρητή αναφορά στη διαθήκη.
13. Ποιες αλλαγές έρχονται στη διαδικασία αποποίησης της κληρονομίας;
Ο χρόνος αποποίησης ορίζεται σε τέσσερις μήνες από τότε που ο κληρονόμος έμαθε για την επαγωγή, ενώ για κατοίκους εξωτερικού η προθεσμία είναι ένα έτος. Σε περίπτωση διαθήκης ή κληρονομικής σύμβασης, η προθεσμία μετρά από τη δημοσίευση.
14. Πώς προστατεύεται ο κληρονόμος από τα χρέη που κληρονομεί;
Ο κληρονόμος δεν ευθύνεται με την προσωπική του περιουσία, εκτός αν το δηλώσει ρητά. Σε διαφορετική περίπτωση, η κληρονομιά εκκαθαρίζεται χωριστά από δικηγόρο-εκκαθαριστή που ορίζει το δικαστήριο. Μετά την πληρωμή των δανειστών, το υπόλοιπο αποδίδεται στους κληρονόμους.
15. Από πότε ισχύει το νέο κληρονομικό δίκαιο;
Η ημέρα που μηδενίζουν οι διατάξεις που ισχύουν εδώ και 80 χρόνια και αλλάζει σελίδα το κληρονομικό δίκαιο είναι η 16η Σεπτεμβρίου 2026.
16. Δίνεται δεύτερη ευκαιρία σε όσους έχασαν τις προθεσμίες αποδοχής κληρονομιάς με το ευεργέτημα της απογραφής;
Ο νόμος ανοίγει ένα εξαιρετικά σημαντικό «παράθυρο» για τέτοιες περιπτώσεις. Οσοι κληρονόμησαν από πρόσωπο που απεβίωσε μέχρι τις 22 Μαΐου 2026 και δεν πρόλαβαν να κινήσουν εγκαίρως τη διαδικασία απογραφής, αποκτούν τώρα μία δεύτερη ευκαιρία: μέχρι τις 22 Νοεμβρίου 2026 μπορούν να ζητήσουν δικαστικά τον διορισμό επιμελητή και πραγματογνωμόνων ώστε να γίνει απογραφή της κληρονομίας. Στην πράξη, δίνεται μια «δεύτερη ευκαιρία» για χιλιάδες πολίτες που είτε αγνοούσαν τις σχετικές προθεσμίες είτε βρέθηκαν αντιμέτωποι με χρεωμένες κληρονομιές.
Η δυνατότητα που παρέχεται στον διαθέτη να δηλώνει προφορικά την τελευταία του βούληση ενώπιον τριών μαρτύρων, όταν διατρέχει άμεσο κίνδυνο θανάτου και λόγω έκτακτων περιστάσεων καθίσταται αδύνατο να τη δηλώνει εγγράφως
Τον φάκελο «έκτακτες διαθήκες» ανοίγουν «ΤΑ ΝΕΑ» αποκαλύπτοντας όλες εκείνες τις διατάξεις που ο νομοθέτης – εν προκειμένω η Ομάδα Εργασίας, διά χειρός των μελών της οποίας συντάχθηκε το νέο κληρονομικό νομοσχέδιο – συμπεριέλαβε λαμβάνοντας υπόψη έκτακτες καταστάσεις, όπως επιδημίες ή πόλεμος.
Τι είναι όμως οι έκτακτες διαθήκες; Είναι η δυνατότητα που παρέχεται στον διαθέτη να δηλώνει προφορικά την τελευταία του βούληση ενώπιον τριών μαρτύρων, όταν διατρέχει άμεσο κίνδυνο θανάτου και λόγω έκτακτων περιστάσεων, ιδίως αποκλεισμού, επιδημίας, θαλάσσιου ταξιδιού ή πολέμου, καθίσταται αδύνατη ή σημαντικά δυσχερής η κατάρτιση διαθήκης με κάποιον από τους τύπους (ιδιόγραφη, δημόσια, μυστική).
Η μέριμνα του νομοθέτη να ρυθμίζει με ακρίβεια όλες τις πλευρές της ζωής, ακόμα και τις πιο δύσκολες, τον οδηγεί στην υποχρέωση να επεκτείνεται ο νόμος, όχι μόνο στις περιπτώσεις που μπορούν να προκύψουν υπό κανονικές συνθήκες στη ζωή ενός μέσου ανθρώπου, αλλά και στις περιπτώσεις που μπορεί κάποιος να συναντήσει σε ακραίες καταστάσεις ή σε δύσκολους και απευκταίους καιρούς.
Μια τέτοια κατηγορία ρυθμίσεων περιλαμβάνεται στο κληρονομικό δίκαιο, υπό τη γενική κατηγορία των έκτακτων διαθηκών, οι οποίες ρυθμίζονταν ανέκαθεν από τον Αστικό Κώδικα και τώρα ο νομοθέτης έρχεται να τις κωδικοποιήσει και να εκσυγχρονίσει τις διατάξεις αυτές, ώστε να τις προσαρμόσει στις νέες οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες.
Η νέα μεταρρύθμιση για τις έκτακτες διαθήκες εισάγει μια «λιτή ρύθμιση» καθιστώντας τες πιο ευέλικτες και διατηρώντας παράλληλα την ασφάλεια για την εκτέλεση της βούλησης του διαθέτη.
«ΤΑ ΝΕΑ», που στη διαδρομή του σύνθετου αυτού νομοθετήματος, το οποίο έχει μεγάλη ανταπόκριση, έχουν ενδελεχώς ασχοληθεί με σχεδόν όλες τις κρίσιμες πτυχές του, αποκαλύπτουν τι ακριβώς προβλέπει ο νομοθέτης και για τις περιπτώσεις των έκτακτων διαθηκών, που λόγω των διεθνών συνθηκών και του πολέμου καθίστανται επίκαιρες.
Συγκεκριμένα, με βάση όσα συμπεριλαμβάνονται στο σχέδιο νόμου προβλέπεται:
Για την ισχύ των έκτακτων διαθηκών: η έκτακτη διαθήκη παύει να έχει ισχύ τρεις μήνες αφότου εκλείψουν οι συνθήκες έκτακτης ανάγκης, εφόσον ο διαθέτης ζει.
Για τους συντρόφους που έχουν συνάψει σύμφωνο συμβίωσης: τα ίδια δικαιώματα με τους επιζώντες συζύγους αποκτούν και όσοι έχουν κάνει σύμφωνο ελεύθερης συμβίωσης, γεγονός που επηρεάζει και τις έκτακτες διαθήκες.
Για τον τρόπο παράδοσης: η έκτακτη διαθήκη πρέπει να παραδοθεί σε συμβολαιογράφο μόλις αυτό είναι εφικτό.
Αξίζει να σημειωθεί ότι με βάση το σχέδιο νόμου, που αναμένεται να τεθεί σε δημόσια διαβούλευση, η Ομάδα Εργασίας έχει προβλέψει πως αν ο διαθέτης επιζήσει πέραν του τριμήνου από τη λήξη της έκτακτης κατάστασης, η διαθήκη αυτή θεωρείται άκυρη (ως να μην έγινε) και απαιτείται σύνταξη νέας, τακτικής διαθήκης. Επιπλέον, είναι σημαντικό να γνωρίζει ο ενδιαφερόμενος διαθέτης ότι όλοι οι τύποι έκτακτων διαθηκών επί της ουσίας «συγχωνεύονται» σε έναν γενικό τύπο έκτακτης διαθήκης, ήτοι αυτόν της διαθήκης σε έκτακτες περιστάσεις. Ιδιαίτερα σημαντική είναι επίσης και η ευρύτερη νομοθετική πρόβλεψη για τα πρόσωπα που έχουν σοβαρή αναπηρία λόγου, τα οποία θα μπορούν να συντάσσουν διαθήκη χρησιμοποιώντας μηχανικά ή ηλεκτρονικά μέσα που επιτρέπουν τη φωνητική απόδοση της γραφής τους.
Οι διατάξεις
Ας δούμε αναλυτικά τις διατάξεις όπως αναφέρονται στο νομοσχέδιο που η Ομάδα Εργασίας έχει παραδώσει στην πολιτική ηγεσία του υπουργείου Δικαιοσύνης:
Οποιος διατρέχει άμεσο κίνδυνο θανάτου και λόγω έκτακτων περιστάσεων, ιδίως αποκλεισμού, επιδημίας, θαλάσσιου ταξιδιού ή πολέμου, είναι αδύνατη ή σημαντικά δυσχερής η κατάρτιση διαθήκης με κάποιον από τους τύπους (ιδιόγραφη, δημόσια, μυστική), μπορεί να συντάξει διαθήκη δηλώνοντας προφορικά την τελευταία του βούληση ενώπιον τριών μαρτύρων.
Η δήλωση του διαθέτη και οι έκτακτες περιστάσεις υπό τις οποίες συντάσσεται η διαθήκη καταγράφονται, το έγγραφο χρονολογείται και υπογράφεται από τους μάρτυρες. Παραβάσεις του τύπου δεν επάγονται την ακυρότητα της διαθήκης, αν αποδειχθεί ότι η καταγραφή της περιλαμβάνει την αληθινή δήλωση από τον διαθέτη της τελευταίας του βούλησης.
Η ισχύς
Διαθήκη που έχει συνταχθεί σύμφωνα με το προηγούμενο άρθρο καθίσταται ανίσχυρη μετά την παρέλευση τριών μηνών από τη σύνταξή της, εφόσον ο διαθέτης είναι ακόμη εν ζωή. Η προθεσμία αναστέλλεται για όσο διάστημα ο διαθέτης αδυνατεί να συντάξει διαθήκη με κάποιον από τους τύπους, δηλαδή ιδιόγραφη, μυστική ή δημόσια.
Αν ο διαθέτης πριν από την παρέλευση της προθεσμίας βρεθεί πάλι κάτω από τις ίδιες περιστάσεις, η προθεσμία διακόπτεται. Η προθεσμία που διακόπηκε με τον τρόπο αυτό αρχίζει και πάλι μετά την παρέλευση των περιστάσεων αυτών.
Εάν ο διαθέτης κηρυχθεί άφαντος μετά τη λήξη της προθεσμίας, η διαθήκη παραμένει σε ισχύ εάν η προθεσμία δεν είχε λήξει κατά τον χρόνο έναρξης της αφάνειας.
Η παράδοση
Εκείνος που έχει καταγράψει την τελευταία βούληση του διαθέτη παραδίδει την έκτακτη διαθήκη σε συμβολαιογράφο στην Ελλάδα ή σε ελληνική προξενική Αρχή στο εξωτερικό.
Εκείνος που παραδίδει τη διαθήκη οφείλει συγχρόνως να γνωστοποιήσει στον συμβολαιογράφο ή την προξενική Αρχή τον τυχόν θάνατο του διαθέτη και κάθε άλλη γνωστή σ΄ αυτόν πληροφορία για τον τόπο της τελευταίας κατοικίας ή διαμονής του διαθέτη.
Για την παράδοση της διαθήκης συντάσσεται σε απλό χαρτί πράξη που υπογράφεται απ΄ αυτόν που παραλαμβάνει και απ΄ αυτόν που παραδίδει τη διαθήκη. Αντίγραφο της πράξης αυτής έχει υποχρέωση ο συμβολαιογράφος ή η προξενική Αρχή που παρέλαβε τη διαθήκη να στείλει χωρίς υπαίτια καθυστέρηση στο υπουργείο Δικαιοσύνης.
Η διαθήκη που παραδόθηκε φυλάσσεται από τον συμβολαιογράφο ή την προξενική Αρχή και δημοσιεύεται μετά τον θάνατο του διαθέτη.
Κληρονομικό «σοκ»: Τέλος στα εξ αδιαιρέτου όπως τα ξέραμε – Τι αλλάζει από 16 Σεπτεμβρίου
Μεγάλες αλλαγές φέρνει το νέο κληρονομικό δίκαιο στον τρόπο με τον οποίο μοιράζονται οι περιουσίες, στη νόμιμη μοίρα, στα δικαιώματα του επιζώντος συζύγου και στη θέση των συντρόφων. Ιδιαίτερη σημασία έχει η προσπάθεια περιορισμού της δημιουργίας νέων «εξ αδιαιρέτου» ιδιοκτησιών μέσω της μετατροπής, κατά κανόνα, της νόμιμης μοίρας σε χρηματική αξίωση.
Το κληρονομικό δίκαιο στην Ελλάδα περνά σε μια νέα εποχή, καθώς η μεγάλη αναμόρφωσή του επιχειρεί να προσαρμόσει κανόνες δεκαετιών στις σημερινές κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες.
Ο Νόμος 5303/2026, που δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως τον Μάιο του 2026, φέρνει σημαντικές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι κληρονομιές και ιδιαίτερα περιπτώσεις που επί χρόνια οδηγούσαν σε κατακερματισμό ακινήτων και οικογενειακές διαμάχες.
Μία από τις σημαντικότερες παρεμβάσεις αφορά τη νόμιμη μοίρα και τις περιπτώσεις στις οποίες ένα ακίνητο κατέληγε να ανήκει εξ αδιαιρέτου σε περισσότερους κληρονόμους.
Χρειάζεται, ωστόσο, μια σημαντική διευκρίνιση: δεν καταργείται γενικά η εξ αδιαιρέτου ιδιοκτησία στην Ελλάδα. Η μεγάλη αλλαγή αφορά κυρίως τον τρόπο ικανοποίησης της νόμιμης μοίρας και έχει στόχο να περιορίσει τη δημιουργία νέων αναγκαστικών συγκυριοτήτων.
Η μεγάλη αλλαγή στη νόμιμη μοίρα
Μέχρι σήμερα, η προστασία της νόμιμης μοίρας μπορούσε να έχει ως αποτέλεσμα ο δικαιούχος να αποκτά μερίδιο πάνω στα ίδια τα περιουσιακά στοιχεία της κληρονομίας.
Αυτό στην πράξη μπορούσε να οδηγήσει ένα σπίτι, ένα οικόπεδο ή άλλο ακίνητο σε συγκυριότητα μεταξύ συγγενών, ακόμη και όταν ο διαθέτης είχε επιλέξει διαφορετικά με τη διαθήκη του.
Με το νέο πλαίσιο, η νόμιμη μοίρα μετατρέπεται κατά κανόνα σε χρηματική αξίωση.
Έτσι, αντί ο δικαιούχος της νόμιμης μοίρας να αποκτά αυτομάτως ποσοστό πάνω στο συγκεκριμένο ακίνητο, μπορεί να έχει απαίτηση για την οικονομική αξία που αντιστοιχεί στο δικαίωμά του.
Πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες αλλαγές της μεταρρύθμισης, καθώς επιχειρεί να αντιμετωπίσει ένα πρόβλημα που συναντάται σε χιλιάδες ελληνικές οικογένειες: ένα ακίνητο να καταλήγει μοιρασμένο σε ποσοστά μεταξύ πολλών προσώπων και τελικά να μην μπορεί εύκολα ούτε να αξιοποιηθεί ούτε να πωληθεί.
Τι σημαίνει στην πράξη
Ας υποθέσουμε ότι ένας γονέας έχει δύο παιδιά και με διαθήκη αφήνει ένα συγκεκριμένο ακίνητο στο ένα από αυτά.
Στο προηγούμενο καθεστώς, η διεκδίκηση της νόμιμης μοίρας από το άλλο παιδί μπορούσε να οδηγήσει σε εμπράγματο δικαίωμα πάνω στο ακίνητο και, επομένως, στη δημιουργία συγκυριότητας.
Με τη νέα λογική του νόμου, ο δικαιούχος μπορεί κατά κανόνα να διεκδικήσει την οικονομική αξία της νόμιμης μοίρας του, χωρίς να δημιουργείται αυτομάτως νέο εξ αδιαιρέτου ποσοστό στο ακίνητο.
Δεν πρόκειται, πάντως, για έναν απόλυτο κανόνα χωρίς εξαιρέσεις. Υπό τις προϋποθέσεις που προβλέπει ο νόμος, το δικαστήριο μπορεί να αποφασίσει διαφορετικό τρόπο ικανοποίησης και να διατάξει αυτούσια απόδοση περιουσιακού στοιχείου ή ποσοστού του.
Γιατί αλλάζει το καθεστώς
Το πρόβλημα των εξ αδιαιρέτου περιουσιών είναι ιδιαίτερα έντονο στην Ελλάδα.
Με το πέρασμα των γενεών, ένα ακίνητο μπορεί να αποκτήσει πολλούς συγκυρίους, καθένας από τους οποίους διαθέτει ένα μικρό ποσοστό. Εάν δεν υπάρχει συμφωνία μεταξύ τους, η πώληση, η εκμετάλλευση ή ακόμη και σημαντικές αποφάσεις για το ακίνητο μπορεί να γίνουν εξαιρετικά δύσκολες.
Το αποτέλεσμα είναι περιουσίες σημαντικής αξίας να παραμένουν για χρόνια αναξιοποίητες.
Η μεταρρύθμιση επιχειρεί να περιορίσει αυτόν τον κατακερματισμό, χωρίς όμως να σημαίνει ότι εξαφανίζεται συνολικά από το ελληνικό δίκαιο η έννοια της εξ αδιαιρέτου ιδιοκτησίας.
Αλλάζει το ποσοστό του επιζώντος συζύγου
Σημαντική αλλαγή προβλέπεται και για τον σύζυγο που μένει πίσω όταν δεν υπάρχει διαθήκη.
Στην περίπτωση που ο θανών αφήνει έναν σύζυγο και ένα παιδί, το εξ αδιαθέτου κληρονομικό δικαίωμα του επιζώντος συζύγου αυξάνεται.
Ο σύζυγος θα λαμβάνει το 1/3 της κληρονομίας όταν υπάρχει ένα παιδί, αντί για το 1/4 που ίσχυε με το προηγούμενο καθεστώς.
Το υπόλοιπο 2/3 περνά στο παιδί.
Όταν, αντίθετα, υπάρχουν δύο ή περισσότερα παιδιά, το ποσοστό του επιζώντος συζύγου παραμένει στο 1/4, ενώ τα παιδιά μοιράζονται τα υπόλοιπα 3/4.
Πρόκειται για ουσιαστική ενίσχυση της προστασίας του επιζώντος συζύγου στις οικογένειες με ένα παιδί.
Τι αλλάζει για τα ζευγάρια χωρίς γάμο
Το νέο κληρονομικό πλαίσιο επιχειρεί επίσης να αντιμετωπίσει τη σημερινή πραγματικότητα, στην οποία πολλά ζευγάρια συμβιώνουν για χρόνια χωρίς να έχουν τελέσει γάμο ή συνάψει σύμφωνο συμβίωσης.
Οι νέες διατάξεις προβλέπουν υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις δικαιώματα για τον επιζώντα σύντροφο, τα οποία δεν πρέπει να συγχέονται με ένα γενικό και αυτόματο κληρονομικό δικαίωμα για κάθε περίπτωση ελεύθερης συμβίωσης.
Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι προβλέψεις που αφορούν την προστασία του συντρόφου μετά τον θάνατο του ανθρώπου με τον οποίο μοιραζόταν τη ζωή και την κατοικία του.
Οι κληρονομικές συμβάσεις αλλάζουν τα δεδομένα
Μία ακόμη μεγάλη καινοτομία είναι η εισαγωγή των κληρονομικών συμβάσεων.
Με το νέο πλαίσιο δημιουργείται η δυνατότητα, υπό συγκεκριμένους όρους και αυστηρές προϋποθέσεις, να γίνονται δεσμευτικές συμφωνίες για κληρονομικά ζητήματα όσο ο μελλοντικός κληρονομούμενος βρίσκεται ακόμη στη ζωή.
Πρόκειται για μία σημαντική αλλαγή σε σχέση με τη μέχρι σήμερα φιλοσοφία του ελληνικού κληρονομικού δικαίου.
Οι κληρονομικές συμβάσεις μπορούν να επιτρέψουν τον καλύτερο προγραμματισμό μιας περιουσίας και να περιορίσουν μελλοντικές συγκρούσεις μεταξύ κληρονόμων.
Προσοχή στην ημερομηνία εφαρμογής
Αν και ο νέος νόμος έχει ήδη ψηφιστεί και δημοσιευθεί, όλες οι αλλαγές δεν πρέπει να παρουσιάζονται σαν να εφαρμόζονται ήδη με τον ίδιο τρόπο σε κάθε κληρονομική υπόθεση.
Κρίσιμες διατάξεις του νέου κληρονομικού πλαισίου τίθενται σε εφαρμογή από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026, ενώ ο νόμος περιλαμβάνει ειδικές μεταβατικές προβλέψεις.
Η ημερομηνία θανάτου, η ύπαρξη ή όχι διαθήκης και τα πραγματικά δεδομένα κάθε υπόθεσης μπορούν επομένως να καθορίσουν ποιο καθεστώς εφαρμόζεται.
Για τον λόγο αυτό, όσοι βρίσκονται ήδη αντιμέτωποι με κληρονομική υπόθεση δεν θα πρέπει να θεωρούν ότι οι νέες διατάξεις εφαρμόζονται αυτομάτως και αναδρομικά σε κάθε περίπτωση.
Ποιοι μπορεί να κερδίσουν από τις αλλαγές
Οι αλλαγές μπορούν να αποδειχθούν ιδιαίτερα σημαντικές για οικογένειες με ακίνητη περιουσία, καθώς δημιουργούνται περισσότερες δυνατότητες ώστε ένα σπίτι, ένα οικόπεδο ή μία επιχείρηση να μη διασπάται υποχρεωτικά σε πολλά μικρά ποσοστά.
Κερδισμένοι μπορούν να είναι όσοι θέλουν να διατηρήσουν ένα ακίνητο ή μία οικογενειακή επιχείρηση ενιαία, αλλά και οι δικαιούχοι νόμιμης μοίρας που θα μπορούν να αξιώνουν την οικονομική αξία που τους αναλογεί χωρίς να είναι υποχρεωμένοι να μπουν σε μία προβληματική συγκυριότητα.
Ενισχυμένος εμφανίζεται επίσης ο επιζών σύζυγος όταν υπάρχει μόνο ένα παιδί.
Ποιοι μπορεί να βρεθούν σε δυσκολότερη θέση
Η μετατροπή της νόμιμης μοίρας σε χρηματική αξίωση δημιουργεί όμως και νέα πρακτικά ζητήματα.
Ένας κληρονόμος που αποκτά ένα ακίνητο μπορεί να χρειαστεί να καταβάλει σημαντικό χρηματικό ποσό για να ικανοποιήσει τη νόμιμη μοίρα άλλου δικαιούχου.
Αν δεν διαθέτει την απαιτούμενη ρευστότητα, μπορεί να προκύψουν νέες διαφωνίες ή ανάγκη δικαστικής επίλυσης.
Επομένως, η μεταρρύθμιση δεν εξαφανίζει τις κληρονομικές διαφορές, αλλά αλλάζει σε σημαντικό βαθμό τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται.
Τι πρέπει να γνωρίζουν όσοι έχουν ακίνητη περιουσία
Το νέο κληρονομικό δίκαιο αποτελεί μία από τις σημαντικότερες μεταβολές των τελευταίων δεκαετιών για τη μεταβίβαση οικογενειακής περιουσίας στην Ελλάδα.
Οι αλλαγές στη νόμιμη μοίρα, η προσπάθεια περιορισμού της αναγκαστικής συγκυριότητας, η ενίσχυση του επιζώντος συζύγου και η εισαγωγή των κληρονομικών συμβάσεων δημιουργούν ένα διαφορετικό τοπίο.
Το σημαντικότερο είναι να αποφεύγεται η παραπλανητική διατύπωση ότι «καταργούνται τα εξ αδιαιρέτου» συνολικά.
Αυτό που αλλάζει ουσιαστικά είναι ο μηχανισμός της νόμιμης μοίρας, ώστε να περιορίζονται οι περιπτώσεις στις οποίες δημιουργούνται νέα εξ αδιαιρέτου μερίδια εξαιτίας της κληρονομικής διαδοχής.
Για όσους διαθέτουν σημαντική ακίνητη περιουσία ή σχεδιάζουν τη σύνταξη διαθήκης, οι αλλαγές καθιστούν ακόμη πιο σημαντικό τον έγκαιρο κληρονομικό σχεδιασμό και την εξειδικευμένη νομική συμβουλή, καθώς οι συνέπειες διαφέρουν ανάλογα με τη σύνθεση της οικογένειας, την περιουσία και τον χρόνο κατά τον οποίο ανοίγει η κληρονομία.
Τι ισχύει και ποιες θα είναι οι αλλαγές στις κληρονομίες
Μετά τις διαθήκες και την απόφαση να διατηρηθούν οι ιδιόγραφες με μεγαλύτερες δικλίδες ασφαλείας, έρχονται σημαντικές αλλαγές σε δύο ακόμη κρίκους της κληρονομικής αλυσίδας που αφορούν τις διαδικασίες αποδοχής και αποποίησης της κληρονομιάς, με στόχο, όπως αναφέρουν Τα Νέα, αφενός την προστασία των κληρονόμων, που πολλές φορές βρίσκονται εν αγνοία τους μπροστά σε βουνό από χρέη, αλλά και τη διασφάλιση των δανειστών, ώστε να μην βρεθούν σε κενό ασφαλείας δικαίου, με απρόβλεπτες συνέπειες στο επιχειρηματικό και οικονομικό επίπεδο.
Τι ισχύει
Με βάση το ισχύον δίκαιο, οι κληρονόμοι είναι υποχρεωμένοι μέσα σε τέσσερις μήνες από τον θάνατο του κληρονομούμενου να κάνουν δήλωση αποδοχής κληρονομιάς.
Η διαδικασία αυτή, όπως έχει αποδειχθεί στην πράξη, γεννά πολλά ζητήματα, ιδιαίτερα στις περιπτώσεις εκείνες που αποδέχονται σιωπηρά ή ρητά την κληρονομιά και εκ των υστέρων διαπιστώνουν ότι κληρονόμησαν δυσβάσταχτα χρέη που καθιστούν δύσκολη τη θέση τους.
Παράταση
Μια από τις σκέψεις, όπως αναφέρουν Τα Νέα, που κατατέθηκαν στο τραπέζι της επιτροπής για την αντιμετώπιση του συγκεκριμένου θέματος ήταν η παράταση της προθεσμίας πέραν του τετραμήνου, ώστε ο κληρονόμος να δύναται να αποποιηθεί και μετά την παρέλευση της προθεσμίας αυτής.
Εξετάστηκε ακόμη από την επιτροπή το ενδεχόμενο της εφαρμογής και στη χώρα μας του αγγλοσαξονικού μοντέλου, δηλαδή πρώτα να εκκαθαρίζεται η κληρονομιαία περιουσία και ό,τι απομείνει στη συνέχεια να ενώνεται με την περιουσία που διαθέτει ο κληρονόμος.
Επίσης, συζητήθηκε και η σκέψη ο κάθε κληρονόμος να προχωρά σε αποδοχή με το ευεργέτημα της απογραφής, ώστε εξ αρχής να είναι προστατευμένος έναντι οφειλών που μπορεί να αγνοεί ότι είχε ο κληρονομούμενος όταν έλεγε το «ναι» στην αποδοχή.
Με αυτές τις αλλαγές, σύμφωνα με Τα Νέα, επιτυγχάνεται και η προστασία των κληρονόμων, αφού δεν κινδυνεύουν να χάσουν την προσωπική τους περιουσία από χρέη που δεν είναι δικά τους, αλλά και η προστασία των δανειστών, ώστε να μην υπάρξει χάος στις συναλλαγές και να μην τεθεί υπό αμφισβήτηση η καλή πίστη.
Μπορώ να αποκλείσω τα παιδιά μου από την Κληρονομιά;
Πολλοί γονείς αναρωτιούνται τι συμβαίνει όταν οι σχέσεις με τα παιδιά τους διαρρηχθούν. Μπορεί ένας γονέας που νιώθει προδομένος ή εγκαταλελειμμένος να αποφασίσει να αποκλείσει τα παιδιά του από την κληρονομιά;
Το νομικό πλαίσιο στην Ελλάδα
Σύμφωνα με το ελληνικό δίκαιο, οι στενοί συγγενείς (σύζυγος, κατιόντες – δηλαδή παιδιά και εγγόνια – και ανιόντες, όπως γονείς) θεωρούνται αναγκαστικοί κληρονόμοι. Αυτό σημαίνει ότι έχουν δικαίωμα σε ένα τμήμα της κληρονομιάς, το οποίο ονομάζεται νόμιμη μοίρα, ακόμα κι αν ο διαθέτης αφήσει διαφορετικές οδηγίες στη διαθήκη του.
Πότε είναι δυνατή η αποκληρώση
Η πλήρης αποκληρώση παιδιών είναι εφικτή μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις, όπως όταν:
Το παιδί έχει προσπαθήσει να σκοτώσει τον γονέα.
Έχει στραφεί με βία εναντίον του.
Έχει διαπράξει σοβαρό αδίκημα εναντίον του γονέα.
Έχει παραμελήσει αδικαιολόγητα να τον συντηρήσει, ενώ υπήρχε τέτοια υποχρέωση.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η αποκληρώση πρέπει να αναφέρεται ρητά και με σαφήνεια στη διαθήκη και να βασίζεται σε αποδείξεις.
Τι μπορεί να κάνει ένας γονέας
Αν δεν συντρέχουν οι παραπάνω σοβαροί λόγοι, ο γονέας δεν μπορεί να αποκλείσει εντελώς τα παιδιά του. Ωστόσο, έχει το δικαίωμα να διαθέσει ελεύθερα το υπόλοιπο της περιουσίας του, πέρα από τη νόμιμη μοίρα που ανήκει υποχρεωτικά στα παιδιά.
Συμπέρασμα
Η κληρονομική νομοθεσία στην Ελλάδα προστατεύει τα παιδιά, ακόμα και όταν οι σχέσεις με τους γονείς τους είναι προβληματικές. Η αποκληρώση είναι δυνατή μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις που προβλέπει ρητά ο νόμος. Σε κάθε άλλη περίπτωση, τα παιδιά διατηρούν δικαίωμα σε ένα μέρος της περιουσίας.
Συμβουλή: Για τέτοια ζητήματα είναι σημαντικό να συμβουλευτεί κανείς έναν δικηγόρο με ειδίκευση στο κληρονομικό δίκαιο, ώστε να λάβει καθοδήγηση προσαρμοσμένη στη δική του περίπτωση.
Μετά από οκτώ δεκαετίες, το κληρονομικό δίκαιο στην Ελλάδα αλλάζει ριζικά, με στόχο την προσαρμογή του στις σύγχρονες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες.
Οι νέες διατάξεις αποσκοπούν στον περιορισμό της απαξίωσης περιουσιών που παραμένουν ανεκμετάλλευτες λόγω του τρόπου που κληρονομούνται, καθώς και στην αποτροπή περιπτώσεων όπου οι κληρονόμοι αδυνατούν ή δεν επιθυμούν να τις διαχειριστούν.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η ρύθμιση που ουσιαστικά καταργεί το λεγόμενο «εξ αδιαιρέτου» ή τα γνωστά «αδελφομοίρια». Πρόκειται για περιπτώσεις στις οποίες οι συγκληρονόμοι δεν συμφωνούν στην αξιοποίηση της κοινής περιουσίας, με αποτέλεσμα τα ακίνητα να μένουν ανεκμετάλλευτα. Με τη νέα ρύθμιση, αντί να κατανέμεται ποσοστό συγκυριότητας σε κάθε κληρονόμο, ένας θα αποκτά το ακίνητο και ο άλλος θα αποζημιώνεται είτε χρηματικά είτε με άλλο περιουσιακό στοιχείο.
Για παράδειγμα, όταν ένας γονιός αφήνει ένα ακίνητο σε ένα από τα παιδιά του, το άλλο παιδί δεν θα καθίσταται πλέον συγκύριος βάσει της νόμιμης μοίρας. Αντίθετα, θα λαμβάνει αποζημίωση ή άλλο περιουσιακό στοιχείο ίσης αξίας. Σε περίπτωση διαφωνίας, ο ενδιαφερόμενος κληρονόμος θα μπορεί να προσφεύγει στο δικαστήριο, το οποίο θα καθορίζει την αποζημίωση και θα επιλύει τη διαφορά.
Στόχος αυτής της αλλαγής είναι να αποφευχθεί ο κατακερματισμός των περιουσιών σε μικρά μερίδια, φαινόμενο που έχει οδηγήσει χιλιάδες ακίνητα σε αδράνεια και εγκατάλειψη. Παράλληλα, οι νέες ρυθμίσεις επανακαθορίζουν τα ποσοστά που κληρονομούν σύζυγοι και παιδιά.
Αλλαγές στα ποσοστά και στα δικαιώματα των συζύγων
Προβλέπεται ότι όταν κληρονομούν από κοινού παιδιά και ο επιζών σύζυγος, το ποσοστό του συζύγου αυξάνεται από 25% σε 33%, εφόσον υπάρχει ένα παιδί. Αν τα παιδιά είναι δύο ή περισσότερα, παραμένει η υφιστάμενη αναλογία 25% για τον επιζώντα γονέα και 75% για τα παιδιά.
Επιπλέον, θεσπίζεται δικαίωμα παραμονής στην κοινή κατοικία για τον ή τη σύντροφο που μένει πίσω μετά τον θάνατο του άλλου, ακόμη και χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης. Ο/η σύντροφος θα μπορεί να παραμείνει στο σπίτι για τουλάχιστον τρία χρόνια, εκτός αν υπάρξει διαφορετική συμφωνία με τους κληρονόμους.
Νέες προβλέψεις για συντρόφους και διαχείριση περιουσίας
Μία ακόμη καινοτομία αφορά τα ζευγάρια που ζουν μαζί χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης. Εφόσον δεν υπάρχουν παιδιά ή άλλοι συγγενείς, ο επιζών σύντροφος θα μπορεί να κληρονομεί ολόκληρη την περιουσία, αποτρέποντας τη μεταβίβασή της στο Δημόσιο, όπως ισχύει σήμερα.
Τέλος, εισάγεται ρύθμιση που επιτρέπει σε ιδιοκτήτη να πουλήσει όσο ζει το σπίτι ή το εξοχικό του, να εισπράξει τα χρήματα και να συμφωνήσει με τον αγοραστή να παραμείνει στο ακίνητο για το υπόλοιπο της ζωής του. Εναλλακτικά, μπορεί να επιλέξει να συνεχίσει να κατοικεί στο ίδιο ακίνητο καταβάλλοντας ενοίκιο, αποφεύγοντας έτσι την αναστάτωση μιας μετακόμισης.
Όταν ένας άνθρωπος φεύγει από τη ζωή χωρίς να έχει αφήσει διαθήκη, προκύπτει το ερώτημα ποιοι συγγενείς δικαιούνται την περιουσία του.
Η κληρονομική διαδοχή εξ αδιαθέτου καθορίζει με σαφήνεια ποιοι συγγενείς κληρονομούν, με ποια σειρά και σε ποιο ποσοστό.
Η Ελένη Κοντογεώργου, πρόεδρος του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου Εφετείων Αθηνών – Πειραιώς – Αιγαίου και Δωδεκανήσου και μέλος της Νομοπαρασκευαστικής Επιτροπής του Κληρονομικού Δικαίου, εξηγεί στα ΝΕΑ πώς λειτουργεί το σύστημα των «Τάξεων» και ποια είναι τα δικαιώματα των συγγενών, από τα παιδιά και τον σύζυγο έως τους πιο απομακρυσμένους συγγενείς ή το Δημόσιο.
1η Τάξη
Στην πρώτη Τάξη ανήκουν ο σύζυγος και τα παιδιά του αποβιώσαντος.
Εάν ο θανών είχε σύζυγο και παιδιά, η περιουσία κατανέμεται ως εξής:
Η σύζυγος λαμβάνει το 1/4 της περιουσίας, σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις. Με την επικείμενη τροποποίηση του κληρονομικού δικαίου, ο επιζών σύζυγος θα κληρονομεί το 1/3 όταν υπάρχει ένα παιδί, ενώ το παιδί θα λαμβάνει τα υπόλοιπα 2/3. Αν υπάρχουν περισσότερα παιδιά, ο σύζυγος θα κληρονομεί το 1/4 και τα υπόλοιπα 3/4 θα μοιράζονται ισομερώς στα τέκνα.
Τα παιδιά μοιράζονται ισομερώς τα υπόλοιπα 3/4. Αν κάποιο παιδί έχει πεθάνει ή έχει αποποιηθεί την κληρονομιά και έχει απογόνους, το μερίδιό του περνά στα δικά του παιδιά. Αν δεν έχει απογόνους, το μερίδιό του αυξάνει το μερίδιο των αδελφών του ισομερώς.
2η Τάξη
Στη δεύτερη Τάξη περιλαμβάνονται οι γονείς, τα αδέλφια και τα παιδιά ή εγγόνια των αδελφών που έχουν αποβιώσει.
Αν δεν υπάρχουν παιδιά, κληρονομούν οι πλησιέστεροι συγγενείς αυτής της τάξης:
Οι γονείς, οι αδελφοί και οι απόγονοί τους. Αν κάποιος αδελφός έχει πεθάνει, το μερίδιό του περνά στα παιδιά και τα εγγόνια του.
Ο σύζυγος, εφόσον υπάρχει, λαμβάνει το 1/2 της περιουσίας, ενώ το υπόλοιπο 1/2 μοιράζεται στους συγγενείς αυτής της τάξης.
3η Τάξη
Στην τρίτη Τάξη ανήκουν οι παππούδες και οι γιαγιάδες του κληρονομουμένου και οι κατιόντες τους.
Αν δεν υπάρχουν γονείς ή αδέλφια, τότε:
Κληρονομούν οι παππούδες και οι γιαγιάδες.
Ο σύζυγος λαμβάνει το 1/2 της περιουσίας, ενώ το υπόλοιπο 1/2 μοιράζεται στους συγγενείς αυτής της τάξης.
4η Τάξη
Στην τέταρτη Τάξη περιλαμβάνονται οι προπαππούδες και οι προγιαγιάδες του αποβιώσαντος.
5η Τάξη
Αν δεν υπάρχουν συγγενείς από τις προηγούμενες Τάξεις, τότε, στην πέμπτη Τάξη, η περιουσία περιέρχεται εξ ολοκλήρου στον επιζώντα σύζυγο ως μοναδικό εξ αδιαθέτου κληρονόμο.
Ο επιζών σύζυγος λαμβάνει επίσης ως εξαίρετο, ανεξάρτητα από την Τάξη, τα έπιπλα, σκεύη, ενδύματα και λοιπά αντικείμενα κοινής ή αποκλειστικής χρήσης.
Τα ίδια δικαιώματα έχει και ο επιζών συμβίος, εφόσον υπήρχε σύμφωνο συμβίωσης τουλάχιστον τρία χρόνια πριν τον θάνατο. Το δικαίωμα αυτό αποκλείεται αν ο αποβιώσας είχε ήδη ασκήσει αγωγή διαζυγίου.
6η Τάξη
Στην έκτη Τάξη, αν δεν υπάρχει κανείς συγγενής από τις προηγούμενες, κληρονομεί το Δημόσιο ως εξ αδιαθέτου κληρονόμος. Το Δημόσιο αποδέχεται πάντα την κληρονομιά με το ευεργέτημα της απογραφής.
Όταν ένας άνθρωπος «φεύγει» από τη ζωή χωρίς να αφήσει διαθήκη, η κατανομή της περιουσίας του μπορεί να φανεί πολύπλοκη για τους συγγενείς που μένουν πίσω.
Ο νόμος όμως έχει ξεκαθαρισμένους κανόνες, καθώς καθορίζει ποιοι κληρονομούν, σε ποια σειρά και πόσο, από τον σύζυγο και τα παιδιά μέχρι τους πιο μακρινούς συγγενείς ή ακόμα και το Δημόσιο. Έτσι, η περιουσία μοιράζεται δίκαια, ακόμα και χωρίς την ύπαρξη διαθήκης.
Η Ελένη Κοντογεώργου, πρόεδρος του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου Εφετείων Αθηνών – Πειραιώς – Αιγαίου και Δωδεκανήσου και μέλος της Νομοπαρασκευαστικής Επιτροπής του Κληρονομικού Δικαίου, εξηγεί στα ΝΕΑ πώς λειτουργεί το σύστημα των «Τάξεων» και ποια είναι τα δικαιώματα των συγγενών, από τα παιδιά και τον σύζυγο έως τους πιο απομακρυσμένους συγγενείς ή το Δημόσιο.
1η Τάξη
Στην πρώτη Τάξη ανήκουν ο σύζυγος και τα παιδιά του αποβιώσαντος.
Εάν ο θανών είχε σύζυγο και παιδιά, η περιουσία κατανέμεται ως εξής:
Η σύζυγος λαμβάνει το 1/4 της περιουσίας, σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις. Με την επικείμενη τροποποίηση του κληρονομικού δικαίου, ο επιζών σύζυγος θα κληρονομεί το 1/3 όταν υπάρχει ένα παιδί, ενώ το παιδί θα λαμβάνει τα υπόλοιπα 2/3. Αν υπάρχουν περισσότερα παιδιά, ο σύζυγος θα κληρονομεί το 1/4 και τα υπόλοιπα 3/4 θα μοιράζονται ισομερώς στα τέκνα.
Τα παιδιά μοιράζονται ισομερώς τα υπόλοιπα 3/4. Αν κάποιο παιδί έχει πεθάνει ή έχει αποποιηθεί την κληρονομιά και έχει απογόνους, το μερίδιό του περνά στα δικά του παιδιά. Αν δεν έχει απογόνους, το μερίδιό του αυξάνει το μερίδιο των αδελφών του ισομερώς.
2η Τάξη
Στη δεύτερη Τάξη περιλαμβάνονται οι γονείς, τα αδέλφια και τα παιδιά ή εγγόνια των αδελφών που έχουν αποβιώσει.
Αν δεν υπάρχουν παιδιά, κληρονομούν οι πλησιέστεροι συγγενείς αυτής της τάξης:
Οι γονείς, οι αδελφοί και οι απόγονοί τους. Αν κάποιος αδελφός έχει πεθάνει, το μερίδιό του περνά στα παιδιά και τα εγγόνια του.
Ο σύζυγος, εφόσον υπάρχει, λαμβάνει το 1/2 της περιουσίας, ενώ το υπόλοιπο 1/2 μοιράζεται στους συγγενείς αυτής της τάξης.
3η Τάξη
Στην τρίτη Τάξη ανήκουν οι παππούδες και οι γιαγιάδες του κληρονομουμένου και οι κατιόντες τους.
Αν δεν υπάρχουν γονείς ή αδέλφια, τότε:
Κληρονομούν οι παππούδες και οι γιαγιάδες.
Ο σύζυγος λαμβάνει το 1/2 της περιουσίας, ενώ το υπόλοιπο 1/2 μοιράζεται στους συγγενείς αυτής της τάξης.
4η Τάξη
Στην τέταρτη Τάξη περιλαμβάνονται οι προπαππούδες και οι προγιαγιάδες του αποβιώσαντος.
5η Τάξη
Αν δεν υπάρχουν συγγενείς από τις προηγούμενες Τάξεις, τότε, στην πέμπτη Τάξη, η περιουσία περιέρχεται εξ ολοκλήρου στον επιζώντα σύζυγο ως μοναδικό εξ αδιαθέτου κληρονόμο.
Ο επιζών σύζυγος λαμβάνει επίσης ως εξαίρετο, ανεξάρτητα από την Τάξη, τα έπιπλα, σκεύη, ενδύματα και λοιπά αντικείμενα κοινής ή αποκλειστικής χρήσης.
Τα ίδια δικαιώματα έχει και ο επιζών συμβίος, εφόσον υπήρχε σύμφωνο συμβίωσης τουλάχιστον τρία χρόνια πριν τον θάνατο. Το δικαίωμα αυτό αποκλείεται αν ο αποβιώσας είχε ήδη ασκήσει αγωγή διαζυγίου.
6η Τάξη
Στην έκτη Τάξη, αν δεν υπάρχει κανείς συγγενής από τις προηγούμενες, κληρονομεί το Δημόσιο ως εξ αδιαθέτου κληρονόμος. Το Δημόσιο αποδέχεται πάντα την κληρονομιά με το ευεργέτημα της απογραφής.
Κληρονομική διαδοχή χωρίς διαθήκη: ποιος κληρονομεί και με ποια σειρά;
Πολλοί πολίτες απευθύνονται πλέον σε συμβολαιογράφους με ερωτήματα όπως «Πώς μοιράζεται η περιουσία όταν δεν υπάρχει διαθήκη;» ή «Ποιοι έχουν δικαίωμα κληρονομιάς σε περίπτωση ελεύθερης συμβίωσης».
Οι ειδικοί εξηγούν ότι η λεγόμενη «κληρονομική πυραμίδα» περιλαμβάνει έξι διαδοχικές τάξεις, σύμφωνα με τον νόμο, που ξεκινούν από τα στενά μέλη της οικογένειας. Αν δεν υπάρχει κανένας συγγενής οποιουδήποτε βαθμού, τότε η περιουσία περιέρχεται στο Δημόσιο.
Με τη συνδρομή ειδικών, παρουσιάζονται αναλυτικά τα βήματα για το πώς καθορίζεται η σειρά των κληρονόμων όταν δεν υπάρχει διαθήκη, καθώς και πρακτικά παραδείγματα περιπτώσεων όπου ο κληρονομούμενος δεν είχε αφήσει καμία μορφή διαθήκης – ούτε δημόσια, ούτε μυστική, ούτε ιδιόχειρη.
Με βάση το νόμο λοιπόν, η κληρονομική διαδοχή έχει ως εξής:
1η τάξη: Στην πρώτη τάξη ανήκουν ο σύζυγος και τα παιδιά του θανόντος. Εάν υπάρχουν και τα δύο, η περιουσία κατανέμεται ως εξής: ο επιζών σύζυγος θα κληρονομεί το 1/3 όταν υπάρχει ένα παιδί, το οποίο θα λαμβάνει τα υπόλοιπα 2/3, ενώ αν υπάρχουν περισσότερα παιδιά, ο σύζυγος θα διατηρεί το 1/4 και τα υπόλοιπα 3/4 θα μοιράζονται ισομερώς μεταξύ των παιδιών.
2η τάξη: Στη δεύτερη τάξη ανήκουν οι γονείς, τα αδέλφια και οι απόγονοι των αδελφών του θανόντος.
3η τάξη: Στην τρίτη τάξη περιλαμβάνονται οι παππούδες και οι γιαγιάδες του κληρονομουμένου, καθώς και οι κατιόντες τους. Οταν δεν υπάρχουν συγγενείς προηγούμενων τάξεων, κληρονομούν οι παππούδες και οι γιαγιάδες.
4η τάξη: Στην τέταρτη τάξη ανήκουν οι προπαππούδες και οι προγιαγιάδες του αποβιώσαντος.
5η τάξη: Αν δεν υπάρχουν συγγενείς από τις προηγούμενες τάξεις, η πέμπτη τάξη προβλέπει ότι ολόκληρη η περιουσία περιέρχεται στον επιζώντα σύζυγο, ο οποίος καθίσταται μοναδικός εξ αδιαθέτου κληρονόμος.
Ο επιζών σύζυγος δικαιούται επίσης, ανεξάρτητα από την τάξη, να λάβει ως εξαίρετο τα έπιπλα, σκεύη, ενδύματα και λοιπά αντικείμενα κοινής χρήσης. Οι σύντροφοι σε ελεύθερη ένωση θα μπορούν, υπό αυστηρές προϋποθέσεις, να εντάσσονται στην πέμπτη τάξη των κληρονόμων. Αναγκαία προϋπόθεση να έχει προηγηθεί τριετής συμβίωση και να μπορεί να αποδειχθεί στην πράξη με δικαστική απόφαση.
6η τάξη: Σε περίπτωση που δεν υπάρχει κανείς συγγενής από τις προηγούμενες τάξεις, το Δημόσιο καλείται ως εξ αδιαθέτου κληρονόμος. Το Δημόσιο αποδέχεται πάντοτε την κληρονομιά με το ευεργέτημα της απογραφής.
Παραδείγματα για περιπτώσεις όπου δεν υπάρχει κανενός τύπου διαθήκη
1ο ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ: Ο Κ απεβίωσε χωρίς να έχει συντάξει διαθήκη. Κατά τον χρόνο του θανάτου του ζει η σύζυγός του Σ και τα πρώτα του ξαδέλφια, Α και Β, παιδιά του προαποβιώσαντος αδελφού του πατέρα του, με τα οποία τα τελευταία 20 χρόνια δεν είχε καμία επαφή. Πώς κληρονομείται ο Κ;
Κατά το ισχύον δίκαιο: Η Σ θα κληρονομήσει το 1/2 της περιουσίας του και το υπόλοιπο 1/2 θα περιέλθει κατ’ ισομοιρία στους Α (1/4) και Β (1/4), που εμπίπτουν στην τρίτη τάξη. Η Σ θα λάβει επιπλέον και το εξαίρετο (οικοσκευή κ.λπ.).
Κατά το προτεινόμενο σχέδιο: Στη Σ θα περιέλθει το σύνολο της περιουσίας του Κ.
2ο ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ: Ο 85χρονος Κ, χήρος, συζούσε εδώ και 20 έτη με τη σύντροφό του, την Α, 75 ετών, την οποία γνώρισε μετά τον θάνατο της συζύγου του Σ. Τα τελευταία 5 έτη ο Κ αντιμετώπιζε σημαντικά προβλήματα υγείας, νοσηλευόταν συχνά στο νοσοκομείο, και όταν ήταν σπίτι χρειαζόταν σημαντική υποστήριξη για την κάλυψη των βιοτικών του αναγκών. Ο Κ είχε αποκτήσει με την αποβιώσασα σύζυγό του, τη Σ, δύο γιους, τους Γ1 και Γ2, που είναι πλέον ενήλικοι. Οι Γ1 και Γ2 έχουν συχνή επικοινωνία με τον πατέρα τους και ενδιαφέρονται για εκείνον, αλλά ζουν σε διαφορετικές πόλεις και δεν μπορούν να τον συνδράμουν. Επίσης, ποτέ δεν αποδέχθηκαν τη σχέση του πατέρα τους με την Α. Ο Κ απεβίωσε χωρίς να έχει συντάξει διαθήκη. Πώς κληρονομείται;
Κατά το ισχύον δίκαιο: Μοναδικοί κληρονόμοι του Κ είναι οι γιοι του Γ1 και Γ2. Οι Γ1 και Γ2 μπορούν άμεσα να αξιώσουν από την Α να τους αποδώσει το διαμέρισμα στο οποίο έμενε με τον Κ.
Κατά το προτεινόμενο σχέδιο: Οι γιοι του μοιράζονται την κληρονομιά. Η Α έχει δικαίωμα να λάβει το εξαίρετο, δηλαδή την οικοσκευή, καθώς επίσης και να συνεχίσει να κατοικεί στο διαμέρισμα του Κ για χρονικό διάστημα ενός έτους από τον θάνατο του Κ. Επίσης, επειδή η Α είχε συντρέξει ουσιωδώς και χωρίς αντάλλαγμα τον Κ στην κάλυψη των αναγκών του, και εφόσον ο Κ δεν είχε προβλέψει διαφορετικά, έχει συσταθεί υπέρ της Α εκ του νόμου κληροδοσία, με βαρυνόμενους τους Γ1 και Γ2 και αντικείμενο χρηματικό ποσό ανάλογο των υπηρεσιών που παρείχε στον Κ.
3ο ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ: Ο Κ, άγαμος και άτεκνος, ο οποίος συζούσε με την Α εδώ και 10 χρόνια, πεθαίνει αιφνίδια σε αυτοκινητικό δυστύχημα, χωρίς να έχει συντάξει διαθήκη. Κατά τον χρόνο θανάτου του δεν ζει κανένας από τους συγγενείς που θα καλούνταν εκ του νόμου στην κληρονομική του διαδοχή (κατιόντες, γονείς, αδέλφια, ανίψια, μικρανίψια, παππούδες, γιαγιάδες, θείοι/ες και πρώτα ξαδέλφια). Πώς κληρονομείται ο Κ;
Κατά το ισχύον δίκαιο: Η κληρονομία του Κ περιέρχεται στο Δημόσιο.
Κατά το προτεινόμενο σχέδιο: Η Α μπορεί, εντός προθεσμίας 4 μηνών αφού πληροφορηθεί τον θάνατο του Κ και το ότι δεν υπάρχουν συγγενείς του που καλούνται στην κληρονομική του διαδοχή, να υποβάλει αίτηση στο δικαστήριο προκειμένου να περιέλθει σε εκείνη η κληρονομία. Εφόσον το δικαστήριο πεισθεί ότι πράγματι η Α συζούσε με τον Κ σε ελεύθερη ένωση για χρονικό διάστημα άνω των 3 ετών πριν από τον θάνατό του, δέχεται την αίτηση και η Α καθίσταται μοναδική κληρονόμος του Κ αναδρομικά (ήδη από τον χρόνο του θανάτου του Κ). Αν η αίτηση της Α απορριφθεί η κληρονομία περιέρχεται στο Δημόσιο.
