O «δεκάλογος» που αποτελεί τον οδηγό του νέου κληρονομικού δικαίου
Τι ισχύει με τις ιδιόγραφες διαθήκες; Ποιες είναι οι νέες δικλίδες ασφαλείας για να αποτραπούν φαινόμενα πλαστογραφίας; Τι αλλάζει στη νόμιμη μοίρα και πώς επηρεάζονται τα «αδελφομοίρια»; Πότε αυξάνεται το ποσοστό κληρονομιάς του επιζώντος συζύγου;
Τι κληρονομικά δικαιώματα αποκτούν οι σύντροφοι σε ελεύθερη συμβίωση; Τι σηματοδοτεί ο θεσμός των κληρονομικών συμβάσεων για τις οικογενειακές επιχειρήσεις και τη μη αδρανοποίηση περιουσιών; Πώς μπορεί να σωθεί η ατομική περιουσία όποιου κληρονομεί χρέη; Τι προβλέπεται για τη σύνταξη διαθηκών σε Μονάδες Φροντίδας Ηλικιωμένων και πότε επέρχεται η κληρονομική ανικανότητα;
Τις απαντήσεις σε όλα τα προαναφερόμενα ερωτήματα που αφορούν πάρα πολύ κόσμο, όπως έχει φανεί και από την ανταπόκριση που έχουν οι αλλαγές πριν καν γίνουν νόμος του κράτους, με απλουστευμένο τρόπο παρουσιάζουν «ΤΑ ΝΕΑ» κωδικοποιώντας τις μεταρρυθμίσεις που προωθεί η πολιτική ηγεσία του υπουργείου Δικαιοσύνης.
Σε έξι μέρες ολοκληρώνεται η δημόσια διαβούλευση και τυπικά ξεκινά η αντίστροφη μέτρηση για την προώθηση του σχεδίου νόμου στη Βουλή, το οποίο εκτός απροόπτου θα τεθεί σε ισχύ από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 με την έναρξη του νέου δικαστικού έτους.
1. ΔΙΑΘΗΚΕΣ: Διατηρούνται οι ιδιόγραφες διαθήκες, με ασφαλιστικές δικλίδες ώστε να αντιμετωπιστούν εγκαίρως φαινόμενα πλαστογραφίας και καταχρηστικών πρακτικών που συχνά οδηγούν τους κληρονόμους στα δικαστήρια. Για να ισχύσουν οι ιδιόγραφες διαθήκες πρέπει να ελεγχθεί η γνησιότητά τους με μάρτυρες και πραγματογνώμονες, όταν προσκομίζονται σε συμβολαιογράφο από συγγενείς που δεν είναι παιδιά ή σύζυγοι.
Το ίδιο θα γίνεται και όταν προσκομίζονται στον συμβολαιογράφο από παιδιά ή επιζώντα σύζυγο αν έχει περάσει συγκεκριμένο χρονικό διάστημα έπειτα από τον θάνατο του διαθέτη.
Ετσι, η ευελιξία που εισάγεται, σε συνδυασμό με τις σαφείς γραμμές ασφαλείας που τίθενται για την εγκυρότητά τους, επιτρέπει τη σαφέστερη αποτύπωση της βούλησης του διαθέτη, χωρίς να υπονομεύεται η προστασία των δικαιούχων.
2 Η ΕΞ ΑΔΙΑΘΕΤΟΥ ΔΙΑΔΟΧΗ: Το ποσοστό του επιζώντος συζύγου αυξάνεται από το 25% στο 33% όταν κληρονομεί και υπάρχει μόνον ένα παιδί.
Εάν υπάρχουν δύο παιδιά ή περισσότερα, τότε ο επιζών σύζυγος κληρονομεί το 25% και τα παιδιά το υπόλοιπο.
3 Η ΝΕΑ ΜΟΡΦΗ ΤΗΣ ΝΟΜΙΜΗΣ ΜΟΙΡΑΣ: Αναμορφώνεται ο θεσμός της νόμιμης μοίρας σηματοδοτώντας τη δυναμική της νέας μεταρρύθμισης.
Η μετατροπή της από εμπράγματο δικαίωμα σε ενοχική και καταρχήν χρηματική αξίωση αίρει ένα από τα βασικότερα εμπόδια στην ορθολογική αξιοποίηση της περιουσίας. Σε μία προσπάθεια να τερματιστεί η αναγκαστική συγκυριότητα των κληρονόμων, τα αποκαλούμενα «αδελφομοίρια» και προς αποφυγή ακούσιων συνιδιοκτησιών, που συχνά οδηγούν σε αχρησία και απαξίωση περιουσιακά στοιχεία, ο θεσμός της νόμιμης μοίρας θα δημιουργεί πλέον ενοχική και καταρχήν χρηματική αξίωση του μεριδούχου. Η αλλαγή αυτή εκτιμάται ότι θα έχει άμεση επίπτωση όχι μόνο στην εκμετάλλευση οικογενειακών, αλλά και στην αποφυγή του κατακερματισμού επιχειρήσεων, δημιουργώντας ένα σαφές «δίχτυ ασφαλείας» για την επωφελέστερη αξιοποίηση των περιουσιακών στοιχείων.
Ο νομοθέτης, όπως επισημαίνουν ειδικοί, φρόντισε με τις προωθούμενες αλλαγές παράλληλα η νόμιμη μοίρα να παραμένει προστατευμένη, αφενός με την εισαγωγή νέου γενικού προνομίου στην αναγκαστική εκτέλεση και αφετέρου με την παροχή στον μεριδούχο νομίμου τίτλου προς εγγραφή υποθήκης επί ακινήτων της κληρονομίας.
4 Η ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΥΜΒΑΣΕΩΝ: Για πρώτη φορά στην Ελλάδα έρχεται ο θεσμός των κληρονομικών συμβάσεων αιτία θανάτου. Η ρύθμιση αυτή επιτρέπει την ορθολογική και έγκαιρη οργάνωση των μεταθανάτιων περιουσιακών σχέσεων, συμβάλλοντας αφενός στην ομαλή και απρόσκοπτη λειτουργία οικογενειακών και όχι μόνο επιχειρήσεων, αλλά και στην αποφυγή οικογενειακών προστριβών, που πολύ συχνά, όπως έχει δείξει η πρακτική, οδηγούν σε σφοδρές, δαπανηρές και ψυχοφθόρες δικαστικές αντιδικίες μεταξύ κληρονόμων.
Η δυνατότητα αυτή είναι κρίσιμη, ιδίως για τις οικογενειακές επιχειρήσεις και τις παραγωγικές δραστηριότητες, όπου η έλλειψη σαφούς πλαισίου διαδοχής οδηγούσε συχνά σε συγκρούσεις, απαξίωση περιουσίας ή ακόμη και σε παύση λειτουργίας. Με το νέο πλαίσιο η «πυξίδα» του νομοθέτη στρέφεται στην ασφάλεια των συναλλαγών, στη συνέχεια της επιχειρηματικής δραστηριότητας, αλλά κυρίως στην ενθάρρυνση επενδύσεων με μακροπρόθεσμο ορίζοντα. Αξίζει να σημειωθεί ότι με το προωθούμενο νομοσχέδιο προβλέπονται δύο είδη κληρονομικών συμβάσεων: Ο διαθέτης κάνει τη σύμβαση ενώ ζει και αφήνει την κληρονομιά του μετά θάνατον. Μέχρι να φύγει από τη ζωή μπορεί να διαχειρίζεται ο ίδιος τα περιουσιακά του στοιχεία. Με την άλλη σύμβαση, ένας που έχει κληρονομικό δικαίωμα παραιτείται από την κληρονομιά εν ζωή για διάφορους λόγους.
5 ΟΙ ΣΧΕΣΕΙΣ ΤΩΝ ΣΥΓΚΛΗΡΟΝΟΜΩΝ: Νέα σελίδα σηματοδοτεί το νέο κληρονομικό δίκαιο για τις σχέσεις περισσότερων κληρονόμων, προβλέποντας το δικαίωμα κάθε συγκληρονόμου να ζητήσει από το δικαστήριο την εξαγορά των αντικειμένων της κληρονομίας άλλου συγκληρονόμου έναντι τιμήματος. Η ρύθμιση αυτή παρέχει μία ουσιαστική εναλλακτική λύση αντί της αναγκαστικής πώλησης με πλειστηριασμό, η οποία συχνά οδηγεί σε απώλεια αξίας. Για την αποτελεσματικότερη αξιοποίηση των κληρονομιαίων ακινήτων καθιερώνεται δικαίωμα κάθε συγκληρονόμου να ζητήσει από το δικαστήριο την εξαγορά των αντικειμένων της κληρονομίας άλλου συγκληρονόμου με τίμημα το οποίο – ελλείψει συμφωνίας – θα καθορίζεται από το δικαστήριο.
6 Ο ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΣ ΠΕΡΙΟΥΣΙΑΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΟΥ ΚΑΙ ΚΛΗΡΟΝΟΜΟΥΜΕΝΟΥ ΣΩΣΙΒΙΟ ΓΙΑ ΤΙΣ ΑΤΟΜΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΥΣΙΕΣ: Πρόκειται για μεταρρύθμιση με τη μεγαλύτερη ίσως επίδραση στην οικονομία, όπως έχει αναφέρει ο αρμόδιος υφυπουργός Ιωάννης Μπούγας μιλώντας για τον διαχωρισμό της κληρονομικής περιουσίας από την ατομική περιουσία του κληρονόμου. Με το νέο πλαίσιο θεσπίζεται ο απόλυτος διαχωρισμός, σύμφωνα με τον οποίο τα χρέη εξοφλούνται αποκλειστικά από την κληρονομία και δεν επιβαρύνουν την ατομική περιουσία του κληρονόμου. Η ρύθμιση αυτή αποτυπώνει έμπρακτα τη δυναμική των διατάξεων στην καθημερινή ζωή, καθώς αναμένεται να επιφέρει μείωση αποποιήσεων και επανένταξη μεγάλου όγκου περιουσίας στην οικονομική δραστηριότητα.
7 ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΝΕΩΝ ΜΟΡΦΩΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ – ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΣΥΝΤΡΟΦΩΝ ΣΕ ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΣΥΜΒΙΩΣΗ: Ο νομοθέτης αναγνωρίζει ότι στη σύγχρονη εποχή νέες μορφές συμβίωσης και οικογένειας δημιουργούν ουσιαστικές προσωπικές σχέσεις που το δίκαιο οφείλει να αναγνωρίσει και να προστατέψει. Με το πλέγμα των νέων διατάξεων διευρύνεται η προστασία σε πρόσωπα που, παρότι δεν είναι συγγενείς με την παραδοσιακή έννοια (όπως γάμος, θρησκευτικός ή πολιτικός), αποτελούν μέρος της οικογενειακής ζωής του διαθέτη. Με τον τρόπο αυτόν ενισχύεται ο σεβασμός στη βούλησή του και αντιμετωπίζονται οι σύγχρονες κοινωνικές ανάγκες. Ετσι, ακριβώς τα ίδια δικαιώματα επιζώντος συζύγου έχουν και εκείνοι που έχουν κάνει σύμφωνο ελεύθερης συμβίωσης. Επιπλέον, με ειδική διάταξη, ο επιζών σύντροφος (όταν δεν υπάρχει σύμφωνο συμβίωσης) θα έχει πλήρες κληρονομικό δικαίωμα, όταν δεν υπάρχουν άλλοι συγγενείς που έχουν κληρονομικό δικαίωμα. Με τις αλλαγές, η κληρονομιά περνά στον επιζώντα σύντροφο, εφόσον ζούσαν μαζί τουλάχιστον τρία χρόνια. Ο σύντροφος οφείλει να κάνει αίτηση μέσα σε τέσσερις μήνες από τον θάνατο του διαθέτη για να κληρονομήσει τον θανόντα, ενώ μπορεί να χρησιμοποιεί την κοινή κατοικία τους για έναν χρόνο.
8 ΔΙΑΘΗΚΕΣ ΑΝΗΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΑΝΑΠΗΡΩΝ: Για πρώτη φορά δίνεται η δυνατότητα η σύνταξη διαθήκης από πρόσωπο που έχει συμπληρώσει το 16ο έτος της ηλικίας του. Σε ό,τι αφορά τα άτομα με αναπηρία, θα μπορούν να συντάξουν διαθήκη με τη βοήθεια της τεχνολογίας, όπως φωνητική υποστήριξη.
9 ΔΙΑΘΗΚΕΣ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΣΕ ΙΔΡΥΜΑΤΑ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ: Με το νομοσχέδιο απαγορεύεται η διαθήκη σε άτομα που νοσηλεύονται σε νοσοκομείο, οίκους ευγηρίας, ιδρύματα περίθαλψης και άλλα, με κληρονόμους άτομα που υπηρετούν ή έχουν άμεση σχέση με τη διοίκηση αυτών των ιδρυμάτων ή παρέχουν υπηρεσίες σε αυτά.
10 ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΝΑΞΙΟΤΗΤΑ: Σε περίπτωση προηγούμενης ποινικής καταδίκης του κληρονόμου για κακούργημα κατά της ζωής ή της υγείας ή της γενετήσιας ελευθερίας του κληρονομουμένου, εισάγεται ο θεσμός της αυτοδίκαιης κληρονομικής ανικανότητας.